मंडन मिश्र आणि उभय भारती यांच्याशी आदि शंकराचार्यांचा शास्त्रार्थ
पराभवाचा नव्हे, सत्याच्या विजयाचा महायज्ञ
| “शास्त्रार्थाचा खरा विजय प्रतिस्पर्ध्याला गप्प करण्यात नसतो; तो स्वतःच्या अपूर्णतेला सत्यासमोर निःसंकोच उघडे करण्यात असतो.” |
भारतीय तत्त्वज्ञानाचा इतिहास हा केवळ ग्रंथांचा इतिहास नाही; तो प्रश्न विचारण्याचा, प्रतिपक्षाचे म्हणणे पूर्ण गांभीर्याने ऐकण्याचा आणि सत्य अधिक विशाल असल्यास स्वतःचे मत बदलण्याचे धैर्य दाखविण्याचा इतिहास आहे. या वैचारिक परंपरेतील सर्वाधिक प्रसिद्ध प्रसंगांपैकी एक म्हणजे आदि शंकराचार्य, मंडन मिश्र आणि उभय भारती यांच्यात झालेला शास्त्रार्थ.
या प्रसंगाचे लोकप्रिय रूप एखाद्या विलक्षण नाट्यकृती सारखे आहे, एका बाजूला अल्पवयीन संन्यासी, अद्वैत वेदान्ताचा निर्भय भाष्यकार; दुसऱ्या बाजूला वैदिक कर्ममीमांसेचा प्रकांड पंडित आणि प्रतिष्ठित गृहस्थ; तर न्यायासनावर स्वतः त्या गृहस्थाची पत्नी, परंतु विद्वत्तेने स्वतंत्र, विवेकाने निष्पक्ष आणि प्रश्नांच्या सामर्थ्याने दोन्ही पुरुषांना आव्हान देणारी उभय भारती. या कथेत वाद आहे, पण वैर नाही; पराभव आहे, पण अपमान नाही; मतांतर आहे, पण व्यक्तिद्वेष नाही. म्हणून हा प्रसंग एका व्यक्तीच्या दिग्विजयापेक्षा भारतीय ज्ञानपरंपरेतील संवाद संस्कृतीचे रूपक अधिक ठरतो.
इतिहास, परंपरा आणि आख्यान (प्रथम एक आवश्यक नोंद) :
या कथे कडे पाहताना श्रद्धा आणि इतिहासबुद्धी दोन्ही जागृत ठेवणे आवश्यक आहे. शंकराचार्यांच्या जीवनाविषयी निर्विवाद समकालीन ऐतिहासिक पुरावे अत्यल्प आहेत. त्यांच्या जीवन चरित्राचे अनेक तपशील त्यांच्या निर्वाणानंतर कित्येक शतकांनी रचल्या गेलेल्या विविध ‘शंकरविजय’ किंवा ‘शंकरदिग्विजय’ ग्रंथांत आढळतात. मंडन मिश्र–उभय भारती शास्त्रार्थ, पुष्पहारांची परीक्षा, कामशास्त्रावरील प्रश्न आणि राजा अमरुकाच्या देहात परकाया प्रवेश; हे सर्व तपशील प्रामुख्याने याच चरित्रपर परंपरेतून आपल्यापर्यंत आले आहेत.
त्यामुळे संपूर्ण प्रसंगाला आधुनिक अर्थाने अक्षरशः सिद्ध झालेला इतिहास म्हणणे योग्य ठरणार नाही. मात्र त्याला केवळ ‘कल्पित कथा’ म्हणून नाकारणेही तितकेच उथळ ठरेल. एखाद्या संस्कृतीच्या स्मृतीत शतकानुशतके टिकलेले आख्यान त्या संस्कृतीचे बौद्धिक आदर्श, नैतिक अपेक्षा आणि तात्त्विक संघर्ष व्यक्त करीत असते. म्हणून या प्रसंगाचे दोन स्तरांवर वाचन केले पाहिजे. एक, परंपरेने जतन केलेले चरित्रात्मक आख्यान; आणि दुसरे, कर्म व ज्ञान, अनुभव व वैराग्य, पुरुषसत्ता व स्त्रीविद्वत्ता, विजय व आत्मपरिवर्तन यांविषयीचे सखोल तत्त्वचिंतन.
याच सावध दृष्टीने पुढील कथन समजून घ्यावे.
तीन तेजस्वी व्यक्तिमत्त्वे, तीन वैचारिक क्षितिजे :
आदि शंकराचार्य – अद्वैताच्या अनुभूतीकडे नेणारा ज्ञानमार्ग :
आदि शंकराचार्य हे अद्वैत वेदान्ताचे संस्थापक नव्हते; परंतु उपनिषदे, भगवद्गीता आणि ब्रह्मसूत्रे यांच्या भाष्यांद्वारे त्यांनी अद्वैताला विलक्षण तात्त्विक सुसूत्रता दिली. त्यांच्यासाठी ब्रह्म हे एकमेव परमसत्य. नित्य, अविकारी, अनंत आणि अद्वितीय चैतन्य आहे. व्यक्तीचा अंतरात्मा आणि ब्रह्म यांच्यात अंतिम भेद नाही. उपनिषदातील “तत्त्वमसि” म्हणजे “ते तूच आहेस”, हे महावाक्य याच अभेदाची घोषणा करते.
बंधन ही आत्म्याची वास्तविक अवस्था नसून अज्ञानातून उत्पन्न झालेली चुकीची आत्मओळख आहे. मनुष्य स्वतःला देह, मन, सामाजिक भूमिका, सुख-दुःख आणि कर्तेपणाशी एकरूप मानतो; म्हणून तो मर्यादित असल्याचा अनुभव घेतो. ज्या क्षणी “मी मूलतः ब्रह्मस्वरूप चैतन्य आहे” हा आत्मबोध होतो, त्या क्षणी नव्याने काही प्राप्त होत नाही; उलट जे नित्य प्राप्त आहे त्यावरील अज्ञानाचे आवरण दूर होते.
यामुळे शंकराचार्यांच्या विचारात कर्माला मर्यादा आहे. कर्म मन शुद्ध करू शकते, अहंकार शिथिल करू शकते आणि ज्ञानासाठी पात्रता निर्माण करू शकते; परंतु कर्माने निर्माण झालेले प्रत्येक फळ अनित्य असते. मोक्ष जर नित्य असेल, तर तो एखाद्या कृतीने नव्याने “उत्पन्न” होऊ शकत नाही. अज्ञानाचा प्रतिपक्ष कर्म नव्हे, तर ज्ञान आहे. जसा अंधाराचा प्रतिपक्ष हातवारे नव्हे, तर प्रकाश असतो.
मंडन मिश्र – कर्ममीमांसेचा समर्थ पंडित आणि स्वतंत्र अद्वैतविचारक :
परंपरागत कथेत मंडन मिश्र हे पूर्वमीमांसेचे प्रखर प्रतिनिधी म्हणून येतात. पूर्वमीमांसा वेदातील विधी, यज्ञ, कर्म, कर्तव्य आणि धर्म यांच्या प्रामाण्यावर भर देते. विश्वातील नैतिक व्यवस्था टिकविण्यासाठी आणि इष्ट फल प्राप्तीसाठी शास्त्र विहित कर्म अनिवार्य असल्याचे ती प्रतिपादन करते. मनुष्य केवळ चिंतनशील जीव नाही; तो कर्ता आहे, उत्तरदायी आहे आणि समाज व विश्वव्यवस्थेशी त्याचे नाते कृतीतून व्यक्त होते, हा या परंपरेचा गंभीर आग्रह आहे.
मात्र मंडन मिश्रांना फक्त “कर्मकांडी विरोधक” म्हणून रंगविणे त्यांच्या वास्तविक बौद्धिक उंचीवर अन्याय करणारे ठरेल. त्यांचा ‘ब्रह्मसिद्धी’ हा आरंभीच्या अद्वैत परंपरेतील अत्यंत महत्त्वाचा ग्रंथ आहे. त्यांनी मीमांसा, अद्वैत, भाषा तत्त्वज्ञान आणि ज्ञान मीमांसा यांत स्वतंत्र योगदान दिले. कर्म आणि ज्ञान यांचा संबंध, उपासना व चिंतनाचे स्थान आणि ब्रह्मज्ञानाची सिद्धी यांविषयी त्यांची भूमिका शंकराचार्यांच्या भूमिकेपेक्षा काही बाबतींत भिन्न होती. याचा अर्थ असा की, ऐतिहासिक मंडन मिश्र हे साधे कर्मवादी नव्हते; ते अद्वैताच्या विकासातील स्वतंत्र आणि प्रभावशाली तत्ववेत्ते होते.
म्हणून लोकप्रिय शास्त्रार्थ कथा ही दोन व्यक्तींच्या संपूर्ण तत्त्वज्ञानाचे शब्दशः वृत्त नव्हे; तर वैदिक कर्मप्रधानता आणि उपनिषद प्रधान आत्मज्ञान यांच्यातील दीर्घ वैचारिक ताणाचे नाट्यमय संक्षिप्त रूप मानणे अधिक सयुक्तिक ठरेल.
उभय भारती – न्यायाधीश नव्हे, ज्ञानसंवादाची तिसरी सार्वभौम सहभागी :
उभय भारती यांचे व्यक्तिमत्त्व या प्रसंगाला विलक्षण उंची देते. परंपरेत त्यांना सरस्वतीचे रूप मानले जाते; पण त्यांच्या कथानकातील महत्त्व केवळ दैवी विशेषणात नाही. त्या मंडन मिश्रांच्या पत्नी असूनही त्यांच्या विद्वत्तेची ओळख स्वतंत्र आहे. शंकराचार्य आणि मंडन मिश्र या दोघांनाही त्यांचा निर्णय मान्य आहे. म्हणजेच त्यांचे न्यायासन कौटुंबिक नात्यामुळे नव्हे, तर बौद्धिक पात्रतेमुळे प्रतिष्ठित झालेले आहे.
‘उभय भारती’ या नावातही अर्थगर्भता जाणवते, जणू ज्ञानाच्या दोन्ही तीरांवर अधिकार असलेली भारती: पूर्वमीमांसा आणि उत्तरमीमांसा, कर्म आणि ज्ञान, गृहस्थधर्म आणि संन्यास, शास्त्र आणि जीवनानुभव. त्या वादाच्या बाहेर उभ्या असलेल्या मूक निरीक्षक नाहीत; त्या वादाचे निकष ठरवितात, निकाल देतात आणि नंतर विजेत्यालाही स्वतः प्रश्न विचारतात. भारतीय तत्त्वपरंपरेत स्त्रीचे सर्वात सामर्थ्यशाली रूप जर शोधायचे असेल, तर गार्गी आणि मैत्रेयींसोबत उभय भारतीचे स्मरण अपरिहार्य ठरते.
तरीही एकच आख्यान दाखवून प्राचीन समाजात स्त्रियांना सर्वत्र पूर्ण समानता होती, असा अतिरेकी निष्कर्ष काढता येणार नाही. पण या कथेत समाजाने जपलेला एक महत्त्वाचा आदर्श स्पष्ट दिसतो तो म्हणजे ‘ज्ञानाला लिंग नसते; सत्य निर्णयाची पात्रता जन्माने किंवा नात्याने नव्हे, तर प्रज्ञेने प्राप्त होते.’
माहिष्मतीतील भेट (वादभिक्षेची मागणी) :
परंपरेनुसार कुमारिल भट्टांनी शंकराचार्यांना मंडन मिश्रांशी शास्त्रार्थ करण्यास सुचविले. मंडन मिश्रांचे निवासस्थान नेमके कोठे होते याविषयी विविध परंपरांत मतभेद आहेत. काही आख्याने माहिष्मतीशी, तर काही मिथिला प्रदेशातील महिषीशी त्यांचा संबंध जोडतात. म्हणून स्थाना विषयी निश्चित विधान करण्यापेक्षा ‘परंपरेतील माहिष्मती’ असे म्हणणे अधिक योग्य ठरेल.
कथेनुसार शंकराचार्य मंडन मिश्रांच्या घरी पोहोचले तेव्हा ते श्राद्धकर्मात व्यस्त होते. संन्याशाचा अनाहूत प्रवेश पाहून आरंभी कटू शब्दांची देवाण-घेवाण झाली. परंतु याच ठिकाणी कथेला पहिले तात्त्विक वळण मिळते. शंकराचार्यांना अन्नाची भिक्षा नव्हती हवी; त्यांची मागणी होती ‘वादभिक्षा’.
या एका प्रतिमेत भारतीय शास्त्रार्थाची वृत्ती सामावलेली आहे. भिक्षुक अन्नासाठी दार ठोठावतो; जिज्ञासू सत्यासाठी. सत्यावर कोणाची खासगी मालकी नसते. ते परंपरेच्या घरात बंदिस्त झाले, तर प्रश्न त्याच्या दारावर येऊन उभा राहतो.
शास्त्रार्थाची अट ठरली, जो पराभूत होईल, त्याने विजेत्याचे शिष्यत्व आणि त्याचा आश्रम मार्ग स्वीकारावा. आजच्या निकषांनी ही अट अत्यंत कठोर वाटू शकते; परंतु आख्यानातील तिचे प्रतीकात्मक महत्त्व मोठे आहे. विचार हा केवळ व्यासपीठावरील शब्दखेळ नसून जीवनाची दिशा बदलण्याइतका गंभीर असावा.
दोनही बाजूंनी उभय भारती यांना मध्यस्थ आणि निर्णायिका म्हणून स्वीकारले. त्यांनी दोन्ही विद्वानांच्या गळ्यात पुष्पहार घातले आणि ज्याचा हार प्रथम कोमेजेल, तो पराभूत मानला जाईल, अशी खूण निश्चित केली. कथाभेदांनुसार वाद किती दिवस चालला याची संख्या बदलते; म्हणून ‘अनेक दिवस’ एवढेच निश्चितपणे म्हणणे उचित आहे. मात्र त्या पुष्पहाराचे रूपक अत्यंत सुंदर आहे. ज्याच्या युक्तिवादातील प्राणशक्ती क्षीण होईल, त्याच्या गळ्यातील फुलेही कोमेजतील.
शास्त्रार्थाचा केंद्रबिंदू (कर्म की ज्ञान?) :
हा संघर्ष ‘कर्म करावे की करू नये?’ इतका सरळ नव्हता. शंकराचार्यही नैतिक कर्म, कर्तव्य, उपासना किंवा चित्तशुद्धी नाकारत नाहीत; आणि मंडन मिश्रही विचारशून्य कर्म यंत्रणा मांडत नाहीत. मूळ प्रश्न अधिक सूक्ष्म होता.
| “मोक्षाचे अंतिम आणि प्रत्यक्ष साधन कोणते? शास्त्रविहित कर्म, कर्म व ज्ञान यांचा समुच्चय, की आत्मस्वरूपाचे ज्ञान?” |
वेदाचा मुख्य आशय कोणता?
मीमांसकांच्या दृष्टीने वेदाचे प्रामाण्य मुख्यतः त्यातील विधिवाक्यांत प्रकट होते. “हे कर”, “हे करू नको”, “अमुक फलासाठी अमुक यज्ञ कर”. ज्ञान जर कृतीला प्रवृत्त करीत नसेल, तर त्याचे प्रयोजन काय, असा त्यांचा प्रश्न होता. वेद मनुष्याला धर्माचरणाची दिशा देतो; म्हणून वेदाचा प्राण विधी आणि कर्म आहे.
शंकराचार्यांच्या दृष्टीने उपनिषदवाक्ये केवळ कर्माची स्तुती करणारी पूरक वाक्ये नाहीत. “एकमेवाद्वितीयम्”, “तत्त्वमसि”, “अहं ब्रह्मास्मि” यांसारखी महावाक्ये स्वतंत्र प्रमाण म्हणून आत्मा–ब्रह्माचे अद्वैतस्वरूप प्रकट करतात. ती “काहीतरी कर” असे सांगत नाहीत; ती “तू खरोखर कोण आहेस, हे ओळख” असे उलगडतात.
येथे कर्माची भाषा आणि ज्ञानाची भाषा वेगळी होते. कर्म भविष्यकाळातील फलाशी जोडलेले असते; आज कृती करा, उद्या फल मिळेल. आत्मज्ञान मात्र वर्तमानातील सत्य उघड करते; तू जे शोधत आहेस, ते तुझ्या अस्तित्वापासून कधीच दूर नव्हते.
कर्म मोक्ष निर्माण करू शकते का?
मंडन मिश्रांच्या बाजूने विचारल्यास, मनुष्याचे जीवन कर्माशिवाय शक्य नाही. यज्ञ, दान, कर्तव्य, सामाजिक उत्तरदायित्व, शिस्त आणि धर्माचरण यांमुळे अंतःकरण घडते. केवळ “मी ब्रह्म आहे” असे उच्चारल्याने लोभ, क्रोध, अहंकार आणि आसक्ती नाहीशी होत नाही. मग जीवन परिवर्तनाशिवाय ज्ञानाला काय अर्थ?
हा प्रश्न आजही तितकाच महत्त्वाचा आहे. नैतिकता नसलेले तत्त्वज्ञान आत्मवंचना बनू शकते; सामाजिक जबाबदारी विना आध्यात्मिकता पलायनवाद ठरू शकते.
शंकराचार्यांचे संभाव्य उत्तर असे आहे, “कर्माचे महत्त्व नाकारलेले नाही; परंतु त्याची कार्य मर्यादा ओळखली पाहिजे. कर्म अंतःकरण शुद्ध करते, पण आत्मस्वरूप निर्माण करत नाही. आरसा स्वच्छ करण्यासाठी प्रयत्न आवश्यक आहेत; परंतु आरशातील सूर्य प्रयत्नांनी निर्माण होत नाही. तो आधीपासूनच प्रकाशमान असतो. त्याचप्रमाणे साधना ज्ञानासाठी मन तयार करते; मुक्तीचे सत्य मात्र आत्मबोधाने उघडते.”
कर्तेपणा आणि आत्मस्वरूप :
कर्माला “मी कर्ता आहे” ही भूमिका आवश्यक असते. परंतु अद्वैत विचारतो, हा “मी” नेमका कोण? देह बदलतो, मनस्थिती बदलते, विचार बदलतात, सामाजिक पदे बदलतात; तरी या सर्व बदलांची जाणीव ज्याला होते ते साक्षीचैतन्य काय आहे? जर आत्मा मूलतः अकर्ता, निरपेक्ष आणि पूर्ण असेल, तर त्याची मुक्ती कोणत्या कर्माने घडवायची?
यावर मीमांसक प्रत्युत्तर देऊ शकतो की, देहधारी मनुष्य व्यवहारात स्वतःला कर्ता म्हणूनच अनुभवतो. त्या अनुभवाकडे दुर्लक्ष करून थेट अकर्तेपणाची घोषणा करणे धोकादायक ठरू शकते. त्यामुळे कर्ममार्ग मनुष्याच्या प्रत्यक्ष अस्तित्वाला गंभीरपणे घेतो.
या दोन भूमिकांतून भारतीय तत्त्वज्ञानातील एक चिरंतन द्वंद्व समोर येते. मनुष्याला त्याच्या वर्तमान मर्यादांतून क्रमशः घडवायचे, की त्याच्या नित्य अमर्याद स्वरूपाची तत्क्षणी ओळख करून द्यायची? परिपक्व उत्तर कदाचित या दोन्हींचे स्थान ओळखते. व्यवहारात धर्मनिष्ठ कर्म, अंतःकरणात अनासक्ती आणि परमदृष्टीत आत्मज्ञान.
मंडन मिश्रांचा पराभव की अहंकारावर विवेकाचा विजय?
परंपरागत कथेनुसार अनेक दिवसांच्या शास्त्रार्थानंतर मंडन मिश्रांचा पुष्पहार कोमेजला आणि उभय भारती यांनी शंकराचार्यांना विजयी घोषित केले. मंडन मिश्रांनी ठरलेली अट स्वीकारली, संन्यास घेतला आणि शंकराचार्यांचे शिष्य झाले. पुढे त्यांना ‘सुरेश्वराचार्य’ हे नाव मिळाले, असे परंपरा सांगते.
मात्र येथेही ऐतिहासिक सावधगिरी आवश्यक आहे. मंडन मिश्र आणि सुरेश्वराचार्य ही एकच व्यक्ती होती की दोन स्वतंत्र तत्त्ववेत्ते, याविषयी आधुनिक अभ्यासकांत दीर्घकाळ वाद आहे. त्यांच्या ग्रंथांतील काही तात्त्विक भेद पाहता अनेक विद्वान त्यांना स्वतंत्र व्यक्ती मानतात; तर अद्वैताची पारंपरिक गुरुपरंपरा त्यांचे ऐक्य मानते. उपलब्ध पुरावे अंतिम निर्णय देत नाहीत. म्हणून ‘परंपरेनुसार मंडन मिश्र पुढे सुरेश्वराचार्य झाले’ एवढेच विधान शास्त्रीयदृष्ट्या प्रामाणित आहे.
तथापि या कथनाचा नैतिक अर्थ निर्विवादपणे प्रभावी आहे. मंडन मिश्रांची महानता त्यांना सर्व उत्तरे माहीत होती म्हणून नव्हे; तर स्वतःपेक्षा समर्थ युक्तिवाद समोर आल्यावर त्यांनी दिलेला शब्द पाळला आणि नव्या ज्ञानाकडे पाऊल टाकले म्हणून आहे. मत बदलणे हे चारित्र्यदौर्बल्य नव्हे; पुराव्याने आणि विवेकाने बदललेले मत ही बौद्धिक प्रामाणिकतेची सर्वोच्च खूण आहे.
खरा पंडित तो नव्हे जो कधीच पराभूत होत नाही; खरा पंडित तो, जो सत्यापुढे स्वतःचा पराभवही नम्रतेने स्वीकारतो.
उभय भारतीचे आव्हान (विजय अद्याप अपूर्ण आहे) :
कथा येथे संपत नाही; उलट तिचा सर्वाधिक क्रांतिकारक भाग येथे सुरू होतो.
उभय भारती शंकराचार्यांना म्हणाल्या “मंडन मिश्र माझे अर्धांग आहेत; माझ्याशी शास्त्रार्थ केल्याशिवाय त्यांच्यावरचा तुमचा विजय पूर्ण मानता येणार नाही.” या विधानात त्या काळातील ‘अर्धांगिनी’ संकल्पनेचा संदर्भ असला, तरी उभय भारतींची कृती त्याहून अधिक स्वतंत्र आहे. त्या पतीच्या पराभवाचा भावनिक निषेध करीत नाहीत; त्या विजेत्याच्या ज्ञानाच्या संपूर्णतेची परीक्षा घेतात.
परंपरागत वृत्तानुसार विविध शास्त्रांवर अनेक दिवस चर्चा झाल्यानंतर त्यांनी कामशास्त्रासंबंधी प्रश्न उपस्थित केले. बालपणापासून संन्यासी असलेल्या शंकराचार्यांकडे या क्षेत्राचा प्रत्यक्ष जीवनानुभव नव्हता. येथे उभय भारतींचा प्रश्न एखादा अश्लील डाव किंवा वैयक्तिक टोमणा नव्हता. तो ज्ञानमीमांसेतील अत्यंत गहन प्रश्न होता.
| “अनुभवाशिवाय ज्ञान पूर्ण होऊ शकते का? ग्रंथातून जाणलेले आणि जगून जाणलेले यांत फरक नाही काय?” |
भारतीय जीवन दृष्टीने धर्म, अर्थ, काम आणि मोक्ष हे चार पुरुषार्थ मानले. मोक्षाचे भाष्य करणाऱ्या आचार्याला उर्वरित जीवनक्षेत्रांविषयी अज्ञान राहिले, तर त्याची ‘सर्वज्ञता’ कशी मानायची हा उभय भारतींच्या आव्हानाचा गर्भित अर्थ होता. संन्यासाने विषयाचा त्याग करता येतो; पण त्याग म्हणजे विषयाचे अज्ञान नव्हे. वैराग्य हे जीवन न समजल्याने नव्हे, तर जीवनाचे स्वरूप समजल्याने परिपक्व झाले पाहिजे.
शंकराचार्यांनी उत्तरासाठी अवधी मागितला. यामध्येही मोठी बौद्धिक नम्रता आहे. “मला माहीत नाही” किंवा “या प्रश्नासाठी मला वेळ हवा आहे” हे मान्य करण्याचे धैर्य ज्ञानाच्या मार्गावर अत्यंत आवश्यक असते. तत्काळ उत्तर देण्याची घाई अनेकदा बुद्धिमत्तेचे नव्हे, अहंकाराचे लक्षण असते.
परकाया प्रवेशाची कथा (चमत्कारापलीकडील तत्त्वार्थ) :
शंकरदिग्विजय परंपरेनुसार शंकराचार्यांनी योग बलाने मृत राजा अमरुकाच्या देहात प्रवेश केला, राजजीवन आणि दाम्पत्यानुभव यांचे ज्ञान प्राप्त केले आणि नंतर स्वतःच्या देहात परतून उभय भारतींच्या प्रश्नांना उत्तरे दिली. आधुनिक इतिहासाच्या कसोटीवर या चमत्कार कथेची पुष्टी करता येत नाही. म्हणून ती श्रद्धा परंपरेतील आख्यायिका म्हणूनच मांडली पाहिजे.
परंतु तिचे प्रतीकात्मक वाचन अत्यंत समृद्ध आहे.
• पहिला अर्थ : ज्ञानाला जीवनाच्या कोणत्याही क्षेत्राची भीती नसावी. आध्यात्मिकता मानवी अनुभवाला अपवित्र म्हणून दूर सारत नाही; ती त्याचे स्वरूप समजून त्यावर अतिक्रमण करते.
• दुसरा अर्थ : अनुभव आणि आसक्ती एकच नाहीत. साक्षीभावाने अनुभव समजून घेता येतो; अनुभवात बुडून स्वतःला हरविणे आवश्यक नाही. अद्वैतातील साक्षीचैतन्याची कल्पना याच दिशेने संकेत करते.
• तिसरा अर्थ : देह बदलला तरी साक्षीचा प्रश्न उरतो. परकाया प्रवेश ही आख्यायिका “मी देह आहे की देहाचा ज्ञाता?” या अद्वैतातील मूलभूत प्रश्नाचे नाट्यमय रूप मानता येते.
• चौथा अर्थ : संन्यास आणि गृहस्थाश्रम यांचा संवाद. गृहस्थ जीवनाला कनिष्ठ आणि संन्यासाला श्रेष्ठ ठरविण्या ऐवजी कथा दोन्ही अनुभव विश्वांना एकमेकांसमोर उभी करते. उभय भारती संन्याशाला जीवनाची समग्रता स्मरवतात; शंकराचार्य गृहस्थाला आत्मस्वरूपाची अमर्यादा स्मरवतात.
तरी आधुनिक नैतिक वाचकाने या कथेला अक्षरशः आदर्श कृती मानण्याची गरज नाही. तिच्या चमत्कारिक आवरणापलीकडे जाऊन अनुभव, अधिकार, शरीर, चेतना आणि ज्ञानाची पूर्णता यांवरील तात्त्विक प्रश्न समजून घेणे अधिक फलदायी आहे.
उभय भारतींचा खरा विजय :
लोकप्रिय कथनात शंकराचार्य उभय भारतींच्या प्रश्नांची उत्तरे देतात आणि त्या त्यांचा विजय मान्य करतात. परंतु तात्विक दृष्ट्या पाहिले, तर उभय भारती पराभूत होत नाहीत. उलट त्या संपूर्ण शास्त्रार्थाची व्याप्ती बदलतात.
मंडन मिश्र आणि शंकराचार्य यांचा प्रारंभीचा वाद कर्म व ज्ञान यांच्यात होता. उभय भारती तो वाद ‘ज्ञान आणि जीवन’ यांच्या संबंधापर्यंत नेतात. त्या दाखवून देतात की सत्याचा शोध केवळ संज्ञा, सूत्रे आणि भाष्यांच्या क्षेत्रात पूर्ण होत नाही; तो देह, संबंध, इच्छा, मर्यादा आणि अनुभव यांच्या कठीण प्रश्नांना सामोरा गेला पाहिजे.
त्यांनी पतीच्या बाजूने पक्षपात केला नाही, हा न्यायाचा विजय. त्यांनी विजेत्याला प्रश्न विचारण्याचा अधिकार राखला, हा बौद्धिक स्वातंत्र्याचा विजय. त्यांनी कामशास्त्रालाही ज्ञानाच्या वैध क्षेत्रात आणले, हा समग्र जीवन दृष्टीचा विजय. आणि त्यांनी स्वतःचा निर्णय दोन्ही विद्वानांना मान्य करविला, हा स्त्री प्रज्ञेच्या सार्वभौमत्वाचा विजय.
म्हणून या शास्त्रार्थात शंकराचार्य तत्त्वयुक्तीने जिंकतात, मंडन मिश्र सत्यनिष्ठेने जिंकतात आणि उभय भारती प्रश्नाच्या स्वातंत्र्याने जिंकतात.
कर्म आणि ज्ञान, विरोध नव्हे, योग्य क्रम:
या कथेला ‘कर्माचा पराभव आणि ज्ञानाचा विजय’ असे साधे शीर्षक दिल्यास तिचा सूक्ष्म आशय हरवतो. शंकराचार्यांच्या परिपक्व विचारातही चित्तशुद्धीसाठी निष्काम कर्म, नैतिक शिस्त, इंद्रिय निग्रह, विवेक, वैराग्य आणि मुक्तीची तीव्र आकांक्षा आवश्यक आहेत. ज्ञानासाठी पात्र मन घडविण्यात कर्माची भूमिका आहे; परंतु आत्मस्वरूप उलगडण्याचे अंतिम कार्य ज्ञान करते.
याचे सुंदर रूपक असे देता येईल:
• कर्म : भूमी नांगरते.
• उपासना : बीजाचे संरक्षण करते.
• ध्यान : अंतःकरणाला स्थिरता देते.
• ज्ञान : सूर्यप्रकाशासारखे सत्य उघड करते.
• अनुभूती : त्या सत्यात जगण्याची परिपक्वता देते.
कर्माशिवाय ज्ञान कोरडे बौद्धिक प्रदर्शन होऊ शकते; ज्ञानाशिवाय कर्म अंतहीन विधिचक्र बनू शकते. कर्माला ज्ञानाची दिशा आणि ज्ञानाला नैतिक जीवनाची विश्वसनीयता आवश्यक आहे. शास्त्रार्थाचा दीर्घकालीन संदेश या परस्पर पूरकतेत आहे.
आजच्या समाजासाठी या शास्त्रार्थाचे सात संदेश :
१. विरोधक म्हणजे शत्रू नव्हे :
शंकराचार्य आणि मंडन मिश्र परस्परविरोधी भूमिका घेतात; तरी एकमेकांची विद्वत्ता नाकारत नाहीत. आज राजकारण, समाजमाध्यमे आणि सार्वजनिक चर्चेत मतभेद सहजपणे व्यक्तिद्वेषात बदलतात. या प्रसंगाची पहिली शिकवण अशी; मत खोडा, माणूस नाही.
२. सत्यनिष्ठा पक्षनिष्ठेपेक्षा श्रेष्ठ असली पाहिजे :
उभय भारती ह्या मंडन मिश्रांच्या पत्नी असूनही न्यायाधीश म्हणून निष्पक्ष राहतात. सार्वजनिक संस्थांतील प्रत्येक निर्णायक व्यक्तीसमोर हाच नैतिक आदर्श आहे. नातेसंबंध, पक्ष, पद किंवा स्वार्थ यांच्यापेक्षा न्याय श्रेष्ठ.
३. मतपरिवर्तन ही दुर्बलता नाही :
नवीन पुरावा किंवा समर्थ तर्क स्वीकारून मत बदलणे हे पराभवाचे नव्हे, प्रगल्भतेचे लक्षण आहे. आज सार्वजनिक जीवनात मत बदलल्याची कबुली देण्यापेक्षा चुकीचे मत हट्टाने टिकविण्याला प्रतिष्ठा मिळते. मंडन मिश्रांची कथा या प्रवृत्तीला आव्हान देते.
४. स्त्रीला प्रतीकात्मक नव्हे, निर्णायक स्थान द्या :
उभय भारती केवळ पूजनीय ‘देवी’ नाहीत; त्या प्रश्न विचारतात, कसोटी ठरवितात आणि निकाल देतात. स्त्रीचा सन्मान तिची केवळ पूजा करण्यात नाही, तर ज्ञाननिर्मिती, निर्णयप्रक्रिया आणि नेतृत्वात समान अधिकार देण्यात आहे.
५. शिक्षण म्हणजे माहिती नव्हे, तर प्रश्न क्षमतेचा विकास :
महाविद्यालये आणि विद्यापीठे ही पदव्या देणारी यंत्रे नसावीत; ती शास्त्रार्थाची आधुनिक केंद्रे असावीत. विद्यार्थ्याला उत्तर पाठ करण्यापेक्षा प्रश्न विचारण्याचे धैर्य, प्रतिपक्ष समजून घेण्याची शिस्त आणि पुराव्याने मत बदलण्याची तयारी शिकविणे हेच खरे शिक्षण.
६. अध्यात्माने जीवनापासून पळू नये:
उभय भारतींचे कामशास्त्रावरील प्रश्न स्मरवतात की अध्यात्म जर मानवी शरीर, इच्छा, प्रेम, संबंध आणि दुःख यांच्या वास्तवाकडे पाठ फिरवत असेल, तर ते अपूर्ण आहे. खरे वैराग्य जीवनाचा निषेध नाही; ते जीवनाचा अनित्यता आणि मर्यादेचा स्वच्छ बोध आहे.
७. सार्वजनिक वादाचा उद्देश विजय नव्हे, तत्त्वबोध असावा :
आज वाद प्रेक्षकांच्या टाळ्यांसाठी होतो; शास्त्रार्थ सत्याच्या शोधासाठी होत असे. एका बाजूचा पूर्ण अपमान आणि दुसऱ्या बाजूचे अंध गौरवी करण यातून ज्ञान जन्मत नाही. उत्तम संवादानंतर दोन्ही बाजू पूर्वी पेक्षा अधिक स्पष्ट, अधिक नम्र आणि अधिक सत्याभिमुख झाल्या पाहिजेत.
शास्त्रार्थाची अंतःकथा (कोण जिंकले?) :
या प्रसंगाचा विचार केल्यावर सहज प्रश्न पडतो. अखेर जिंकले कोण?
• शंकराचार्य जिंकले, कारण त्यांनी आत्मज्ञानाचे अपरिहार्यत्व समर्थपणे मांडले.
• मंडन मिश्र जिंकले, कारण त्यांनी सत्य समोर आल्यावर अहंकारापेक्षा प्रामाणिकतेची निवड केली.
• उभय भारती जिंकल्या, कारण त्यांनी विजयाची कसोटी अधिक व्यापक केली आणि ज्ञानाला जीवनाच्या संपूर्णतेसमोर उभे केले.
• आणि सर्वांत महत्त्वाचे, भारतीय तत्त्व परंपरा जिंकली, कारण तिने वैचारिक संघर्षाला हिंसा, बहिष्कार किंवा विनाश न बनविता संवाद, आत्मपरीक्षण आणि परिवर्तनाचा उत्सव बनविला.
पराभूत झाले ते केवळ संकुचित अहंकार, ज्ञानावरील एकाधिकार आणि प्रश्नाला घाबरणारे पांडित्य.
उपसंहार (जेथे वाद संपतो, तेथे संवाद सुरू होतो) :
आदि शंकराचार्य, मंडन मिश्र आणि उभय भारती यांचा शास्त्रार्थ आपल्याला सांगतो की सत्य कोणत्याही एका व्यक्तीच्या मुठीत बंद नसते. ते प्रश्नाच्या धैर्यात, उत्तराच्या प्रामाणिकतेत, प्रतिपक्षाच्या सन्मानात आणि स्वतःचे मत ओलांडण्याच्या तयारीत प्रकट होते.
शंकराचार्यांनी कर्माला ज्ञानाच्या प्रकाशात तपासले. मंडन मिश्रांनी ज्ञानाला कर्तव्याच्या कसोटीवर उभे केले. उभय भारतींनी दोघांनाही जीवनाच्या समग्रतेसमोर उभे केले. या त्रिसंवादातून एक विलक्षण संदेश प्रकटतो. तो म्हणजे ‘कृतीविना ज्ञान अपूर्ण, ज्ञानाविना कृती दिशाहीन आणि अनुभवाच्या कसोटीविना दोन्ही निर्जीव ठरू शकतात.’
आज आपल्याकडे वादांची कमतरता नाही; कमतरता आहे ती शास्त्रार्थाच्या संस्काराची. आपल्याकडे बोलणारे असंख्य आहेत; ऐकणारे कमी. आपल्याकडे मतांचे किल्ले आहेत; सत्याकडे उघडणारी दारे कमी. म्हणून या प्राचीन आख्यानाचे स्मरण भूतकाळाचा गौरव म्हणून नव्हे, तर वर्तमानाचे आत्मपरीक्षण म्हणून केले पाहिजे.
ज्या दिवशी आपण विरोधकाला पराभूत करण्याऐवजी त्याच्यासह सत्याच्या जवळ जाण्याचा प्रयत्न करू, ज्या दिवशी स्त्रीची विद्वत्ता पूजेच्या शब्दांत नव्हे तर निर्णयाच्या अधिकारात मान्य करू, आणि ज्या दिवशी चुकीचे ठरल्यानंतर मत बदलण्याला लाज नव्हे तर नैतिक धैर्य मानू, त्या दिवशी मंडन मिश्रांच्या घरातील तो शास्त्रार्थ पुन्हा जिवंत होईल.
आणि कदाचित तेव्हाच आपल्याला कळेल, त्या दिवशी कोणाचाही पराभव झाला नव्हता; विजय झाला होता तो सत्याचा, विवेकाचा आणि मानवी चेतनेच्या अखंड मुक्तीचा.
– डॉ. अद्वय प्रशांत हिरे-पाटील
मुख्य प्रवर्तक
गंगा रिहॅबिलीटेशन अँड रिसर्च फाउंडेशन, नाशिक
लेखकाची टीप:
वरील लेखात परंपरागत शंकरदिग्विजय कथानकाचा तात्त्विक आणि साहित्यिक अन्वयार्थ मांडला आहे. शंकराचार्यांच्या जीवनाविषयी समकालीन ऐतिहासिक नोंदी मर्यादित असून त्यांच्या जीवनचरित्रपर ग्रंथांची रचना नंतरच्या शतकांत झाली. मंडन मिश्र–सुरेश्वराचार्य यांची एकरूपता, शास्त्रार्थाचे ठिकाण व कालावधी आणि परकाया प्रवेशचे कथन यांबाबत परंपरा व आधुनिक इतिहास-अभ्यास यांत मतभेद आहेत. म्हणून लेखात जेथे आवश्यक आहे तेथे ‘परंपरेनुसार’, ‘आख्यानानुसार’ अशी शब्दयोजना जाणूनबुजून केली आहे.
संदर्भ व पुढील अभ्यासासाठी :
१. ‘शंकर’ — स्टॅनफर्ड तत्त्वज्ञान विश्वकोश
२. ‘माधवीय शंकरदिग्विजयम्’ — संक्षिप्त आवृत्ती, भाग ३ — शृंगेरी शारदा पीठ
३. ‘अद्वैत वेदान्त’ — इंटरनेट तत्त्वज्ञान विश्वकोश
४. कार्ल एच. पॉटर (संपादक) — भारतीय तत्त्वज्ञानाचा विश्वकोश, खंड ३ : शंकराचार्य आणि त्यांच्या शिष्यांपर्यंतचा अद्वैत वेदान्त
५. मंडन मिश्र — ब्रह्मसिद्धी, संपादक : एस. कुप्पुस्वामी शास्त्री
६. एम. हिरियण्णा — ‘सुरेश्वर आणि मंडन मिश्र’, जर्नल ऑफ द रॉयल एशियाटिक सोसायटी
Leave a Reply