डॉ. अद्वय (आबा) हिरे-पाटील

मौसल पर्वातील ग्रंथसत्य यादवकुळाचा आत्मसंहार आणि काळधर्माचे तत्त्वचिंतन

भगवान श्रीकृष्णांनी जाम्बवती पुत्र साम्बाचा स्वतः वध केला होता का? महाभारताच्या मौसल पर्वात कृष्ण साम्बाला आधीच मृत पाहतात; श्रीमद्भागवत महापुराणात आणि विष्णु पुराणही त्याचा विशिष्ट मारेकरी सांगत नाहीत. लोकसमज, यादवकुळाचा आत्मसंहार आणि काळ, कर्म व धर्म यांचे गुंतागुंतीचे नाते उलगडणारा हा चिकित्सक लेख.

कालोऽस्मि लोकक्षयकृत्प्रवृद्धो
लोकान्समाहर्तुमिह प्रवृत्तः ।

अर्थात “मी लोकांचा संहार करणारा प्रवृद्ध काळ आहे; लोकांचा अंत घडविण्यासाठी येथे प्रवृत्त झालो आहे.” – श्रीमद्भगवद्गीता ११.३२

इतिहासातील सर्वांत भयावह विनाश नेहमी बाहेरूनच येत नाही. कधी एखाद्या वैभवशाली घराण्याच्या अंतःकरणात अहंकाराची ठिणगी पडते. सत्तेची उन्मत्तता तिला हवा देते; जुनी वैरे तिचे इंधन बनतात; विवेकावर मद्याचे धुके पसरते. मग बाह्य शत्रूला जे शक्य झाले नसते, ते तेच घराणे स्वतःच्या हातांनी करून दाखवते.

महाभारतातील यादवकुळाचा अंत ही अशाच आत्मविनाशाची करुण कथा आहे. या प्रसंगाबद्दल एक प्रश्न वारंवार विचारला जातो : “भगवान श्रीकृष्णांना स्वतःच्याच पुत्र साम्बाचा वध का करावा लागला?”

थोडक्यात उत्तर :

मुख्य ग्रंथांपैकी कोणताही ग्रंथ भगवान श्रीकृष्णांनी साम्बाला शिक्षा म्हणून निवडून त्याचा हेतुपूर्वक वध केला, असे स्पष्टपणे सांगत नाही. महाभारताच्या मौसल पर्वातील निर्णायक प्रसंगात भगवान श्रीकृष्ण साम्ब, चारुदेष्ण, प्रद्युम्न आणि अनिरुद्ध यांना मृत पाहतात आणि त्यानंतर अधिक संतप्त होतात. श्रीमद्भागवत महापुराणात साम्ब व प्रद्युम्न एकमेकांसमोर लढल्याचा उल्लेख आहे; पुढे भगवान श्रीकृष्ण आणि बलराम युद्धात उतरतात, परंतु साम्बावर अंतिम प्रहार कोणी केला हे सांगितलेले नाही. विष्णु पुराणही साम्बाचा स्वतंत्र मारेकरी निश्चित करत नाही.

म्हणून ग्रंथाधारित आणि सावध निष्कर्ष असा आहे की, साम्ब यादवांच्या सामूहिक यादवीत मारला गेला. भगवान श्रीकृष्णांनी त्याला स्वतंत्रपणे किंवा पुत्राला दिलेल्या दंडाप्रमाणे मारले, हा लोकप्रिय दावा सिद्ध होत नाही.

हा फरक महत्त्वाचा आहे. एखाद्या व्यापक संहाराचा दैवी किंवा कथानकात्मक कारणकर्ता असणे आणि विशिष्ट व्यक्तीचा प्रत्यक्ष मारेकरी असणे या दोन वेगळ्या गोष्टी आहेत.

मौसल पर्वातील निर्णायक पुरावा :

महाभारताच्या प्रचलित संस्कृत पाठात प्रसंगाचा क्रम स्पष्ट दिसतो. सात्यकीने कृतवर्माचा वध केल्यानंतर तो इतरांवरही चालून जातो. त्या वेळी भगवान श्रीकृष्ण त्याला आवरण्यास धावतात. भोज आणि अंधक सात्यकीला घेरतात; प्रद्युम्न त्याला वाचविण्यास पुढे येतो. भगवान श्रीकृष्णांच्या डोळ्यांसमोर सात्यकी आणि प्रद्युम्न मारले जातात. तेव्हा भगवान श्रीकृष्ण एरका गवताची मूठ उचलतात; ती लोहमुसळासारखी होते आणि समोर आलेल्या हिंसक यादवांवर ते प्रहार करतात. त्यानंतर सर्व गटांमध्ये परस्पर संहार अधिक उग्र होतो.

या व्यापक रक्तपाताच्या पुढील टप्प्यावर मौसल पर्व म्हणते :

साम्बं च निहतं दृष्ट्वा चारुदेष्णं च माधवः ।
प्रद्युम्नं चानिरुद्धं च ततश्चुक्रोध भारत ॥
अर्थात “साम्ब, चारुदेष्ण, प्रद्युम्न आणि अनिरुद्ध यांना मारलेले पाहून माधव त्यानंतर अत्यंत क्रुद्ध झाले.” – महाभारत, मौसल पर्व १६.४.४३

पुढच्या श्लोकात गदालाही मृतावस्थेत पाहिल्याचा उल्लेख येतो आणि मग कृष्ण उरलेल्यांचा निःशेष करतात. या क्रमातून दोन गोष्टी ठामपणे दिसतात. पहिली, साम्बाचा मृत्यू यादवांच्या सर्वसाधारण परस्पर संहारात नोंदविला आहे. दुसरी, कृष्णाने साम्बाला स्वतंत्रपणे लक्ष्य करून मारले, असे कथन कुठेही नाही. ‘निहतं दृष्ट्वा’ म्हणजे ‘मारलेला पाहून’; त्यामुळे लोकप्रिय दाव्याला हा श्लोक आधार देत नाही. तथापि, मजकूर साम्बाचा विशिष्ट घातक कोण होता हेही सांगत नाही. म्हणून ‘भगवान श्रीकृष्णांनीच साम्बाला मारले’ आणि ‘अमुक व्यक्तीनेच साम्बाला मारले’ अशी दोन्ही निश्चित विधाने ग्रंथाच्या पलीकडे जातात.

अध्याय व श्लोकक्रम काही आवृत्त्यांत बदलतो. त्यामुळे संदर्भ देताना ‘मौसल पर्वातील यादवसंहाराचा प्रसंग’ आणि श्लोकाची सुरुवात अशी दोन्ही ओळख देणे अधिक सुरक्षित ठरते.

जाम्बवतीपुत्र साम्ब :

जाम्बवंताची कन्या जाम्बवती ही भगवान श्रीकृष्णांची पत्नी होती. श्रीमद्भागवत महापुराणाच्या दशम स्कंधातील वंश वर्णनात जाम्बवतीच्या दहा पुत्रांमध्ये साम्बचे नाव प्रथम येते; हे पुत्र पित्याला प्रिय होते, असेही तेथे म्हटले आहे. त्यामुळे साम्ब आणि कृष्ण यांचे नाते केवळ अपराध व शिक्षेच्या चौकटीत पाहणे ग्रंथचित्राला न्याय देत नाही.

साम्ब पराक्रमी राजपुत्र होता. दुर्योधनाची कन्या लक्ष्मणा हिच्याशी त्याचा विवाह झाला होता. त्या अर्थाने तो यादव आणि कौरव या दोन प्रभावी घराण्यांना जोडणारा राजकीय दुवाही होता. विविध आख्यायिकांत त्याचा स्वभाव धाडसी, अवखळ आणि खोडकर म्हणून रंगविला गेला आहे. परंतु त्याचे संपूर्ण व्यक्तिमत्त्व एका चुकीच्या उपहासात बंदिस्त करता येणार नाही.

यादवकुळाच्या विनाशाचे कथासूत्र मात्र त्याच्याशी संबंधित एका गंभीर खोडीतून पुढे सरकते. महाभारत, श्रीमद्भागवत महापुराण आणि विष्णु पुराण या तिन्ही परंपरांमध्ये या घटनेचा गाभा समान आहे, जरी स्थळ व काही तपशीलांत फरक आढळतो.

विनोदाच्या वेषातील विनाशाचे बीज :

श्रीमद्भागवत महापूरण आणि विष्णु पुराणाच्या कथनात विश्वामित्र, कण्व, नारद आणि इतर ऋषी पिंडारक तीर्थक्षेत्री आलेले असतात. महाभारताच्या मौसल पर्वात हे ऋषी द्वारकेत आले होते, असे कथन आहे. यादवकुळातील काही तरुण साम्बाला गर्भवती स्त्रीप्रमाणे सजवतात आणि ऋषींना विचारतात, “हिला पुत्र होईल की कन्या?”

ऋषी फसवणूक ओळखतात. अपमानित होऊन ते शाप देतात की ‘साम्ब लोखंडी मुसळाला जन्म देईल आणि ते मुसळ यादवकुळाच्या विनाशाचे साधन बनेल.’ येथे एक लोकप्रिय तपशील दुरुस्त करणे आवश्यक आहे. मुसळ साम्बाच्या वस्त्राखाली त्याच क्षणी सापडले, असे मुख्य कथन नाही. मौसल पर्वानुसार दुसऱ्या दिवशी साम्बाने शापजन्य लोहमुसळ प्रसविले; श्रीमद्भागवत महापुराणात व विष्णु पुराणातही मुसळ त्याच्या उदरातून उत्पन्न झाल्याची आख्यायिका आहे.

भयभीत यादव ते मुसळ राजाकडे नेतात. ते बारीक करून त्याची भुकटी समुद्रात फेकली जाते. कालांतराने ती भुकटी किनाऱ्यावरील एरका गवताशी एकरूप होते किंवा त्यातून एरका वाढते, अशी ग्रंथ परंपरा सांगते. श्रीमद्भागवत महापूरण आणि विष्णु पुराणात पूर्णपणे न चुरडलेला लहान लोखंडी तुकडा समुद्रात पडतो, मासा तो गिळतो आणि नंतर जरा नावाच्या व्याधाच्या बाणाचे टोक बनतो. महाभारताच्या प्रचलित मौसल पर्वीय कथनात या उरलेल्या तुकड्याची सविस्तर कारण साखळी तितकी स्पष्ट नाही. म्हणून सर्व तपशील एकाच ग्रंथाने सांगितले आहेत असे मानू नये.

या कथेला प्रतीकात्मक अर्थही आहे. मुसळाची भुकटी करण्यात आली; परंतु अहंकाराची भुकटी झाली नाही. लोखंड समुद्रात फेकले गेले; परंतु अंतःकरणातील उन्मत्तता दूर झाली नाही. समस्येचे बाह्य साधन नष्ट झाले, तरी तिचे नैतिक कारण जिवंत राहिले. म्हणून तेच लोखंड एरका गवताच्या रूपाने परत येते.

यादवकुळाच्या अंतामागील दोन शाप; ग्रंथ परंपरेत यादवांच्या अंतामागे दोन शाप एकत्र येतात. एक शाप विनाशाची व्यापक दिशा व वेळ सांगतो; दुसरा त्याचे साधन निर्माण करतो.

गांधारीचा शाप :

कुरुक्षेत्रानंतर पुत्र, बांधव आणि कौरवकुळाचा विनाश पाहून गांधारी भगवान श्रीकृष्णांना जबाबदार धरते. युद्ध रोखण्याचे सामर्थ्य असूनही कृष्ण तटस्थ राहिले, अशी तिच्या शोकातून जन्मलेली धारणा होती. स्त्रीपर्वात ती शाप देते की छत्तीसाव्या वर्षी भगवान श्रीकृष्णांच्या स्वकीयांचा परस्पर संहार होईल; त्यांचे पुत्र, मित्र आणि नातलग नष्ट होतील आणि साक्षात भगवान श्रीकृष्णांचाही वनात अंत होईल.

भगवान श्रीकृष्ण हा शाप प्रतिकार न करता स्वीकारतात. कथानकाच्या धार्मिक चौकटीत त्यांना यादवांचा अंत अटळ असल्याचे माहीत आहे. त्यामुळे गांधारीचा शाप येथे केवळ रागाचा उद्गार राहत नाही; तो कुरुक्षेत्रातील हिंसेची प्रतिध्वनी बनतो. ज्यांनी एका कुळाचा अंत पाहिला, त्यांच्याच वैभवशाली कुळावर युद्धाची सावली परत येते.

ऋषींचा शाप :

साम्बाला स्त्रीवेष देऊन केलेल्या उपहासामुळे ऋषी लोहमुसळाचा शाप देतात. या शापाने विनाशाला दृश्य साधन मिळते. तरीही शापाला एकमेव कारण मानल्यास कथेतली मानवी जबाबदारी झाकोळली जाते. यादवांचा अहंकार, ऋषींचा अपमान, मद्यपान, जुनी वैरे, परस्पर अविश्वास आणि विवेकशून्य हिंसा ही संहाराची मानवी कारणे आहेत.

शापाने हातात मुसळ दिले असेल; ते मुसळ एकमेकांवर उगारण्याचा क्षण यादवांच्या स्वतःच्या कृतींनी घडविला.

विनाश टाळण्याचे प्रयत्न :

यादवांनी कोणताही प्रतिबंधक उपाय केला नाही, असे म्हणणे अचूक ठरणार नाही. मुसळ चूर्ण करून समुद्रात फेकले गेले. महाभारतात राजा उग्रसेनाच्या आज्ञेने द्वारकेत मद्यनिर्मिती व मद्यपानावर कठोर बंदी जाहीर झाल्याचा उल्लेख आहे. पुढे भयंकर अपशकुन दिसू लागल्यावर भगवान  श्रीकृष्ण यादवांना प्रभासक्षेत्री तीर्थयात्रेला जाण्याची आज्ञा देतात. भागवत परंपरेत भगवान श्रीकृष्ण स्नान, देवपूजा, ब्राह्मण भोजन, दान आणि मंगल कर्म करण्याचा उपदेश करतात.

हे सर्व प्रयत्न बाह्य शिस्तीचे होते. परंतु नियमांचा स्वीकार अंतःकरणात झाला नाही. प्रभासक्षेत्री पोहोचल्यानंतर यादव मद्यपान करतात आणि मनात दडलेली वैरे पुन्हा भडकतात. प्रतिबंध होता, पण आत्मसंयम नव्हता; तीर्थयात्रा होती, पण प्रायश्चित्ताची वृत्ती नव्हती.

प्रभासक्षेत्री यादवांची यादवी :

प्रभासक्षेत्री झालेल्या मद्यपानाने नवीन द्वेष निर्माण केला नाही; त्याने जुना द्वेष विवेकाच्या नियंत्रणातून मुक्त केला. सात्यकीने कृतवर्मावर अश्वत्थाम्याच्या रात्रीच्या हल्ल्यात सहभागी होऊन निद्रिस्त योद्ध्यांच्या हत्येला मदत केल्याचा आरोप केला. कृतवर्माने प्रत्युत्तरादाखल सात्यकीला युद्धभूमीवर ध्यानस्थ आणि हात तुटलेल्या भूरिश्रव्याचा वध केल्याची आठवण करून दिली. कुरुक्षेत्र संपले होते; परंतु त्याची नैतिक जखम यादवांच्या मनात भरली नव्हती.

वाद वाढला. सात्यकीने कृतवर्माचा शिरच्छेद केला आणि इतरांवरही हल्ला सुरू केला. भगवान श्रीकृष्ण त्याला आवरण्यास धावले. भोज, अंधक आणि इतर गट सात्यकीवर तुटून पडले. प्रद्युम्न त्याला वाचवायला गेला; दोघेही भगवान श्रीकृष्णांच्या डोळ्यांसमोर मारले गेले. संतप्त भगवान श्रीकृष्णांनी एरका गवत उचलून हल्लेखोरांवर प्रहार केला. त्यानंतर संघर्ष सर्वदिशांनी पसरला.

शस्त्रे संपल्यावर यादवांनी किनाऱ्यावरील एरका उपटली. त्यांच्या हातांत ती लोहमुसळासारखी कठीण झाली. पुत्र पित्याशी, पिता पुत्राशी, भाऊ भावाशी आणि मित्र मित्राशी लढला. यादवांचे अजिंक्य सामर्थ्य बाह्य शत्रूवर कोसळले नाही; ते स्वतःवरच उलटले. या यादवीत साम्ब, चारुदेष्ण, प्रद्युम्न, अनिरुद्ध, सात्यकी, कृतवर्मा, गद आणि असंख्य यादव मारले गेले.

महाभारतात भगवान श्रीकृष्ण या संहारात दोन टप्प्यांवर कृती करतात. प्रथम ते सात्यकीला आवरण्याचा प्रयत्न करतात. प्रद्युम्न व सात्यकी मारले गेल्यावर ते हल्लेखोरांवर प्रहार करतात. पुढे साम्बासह पुत्र-पौत्र आणि नातलग मृत पडलेले पाहून ते उरलेल्या योद्ध्यांचा निःशेष करतात. ही भूमिका संहारापासून अलिप्त नाही; पण ती ‘पित्याने दोषी पुत्राला मृत्युदंड दिला’ अशा सरळ कथेसारखीही नाही.

तीन प्रमुख ग्रंथांचे तुलनात्मक कथन :

ग्रंथ	साम्बविषयी कथन	कृष्णांची भूमिका	सुरक्षित निष्कर्ष
महाभारत, मौसल पर्व १६.४	भगवान श्रीकृष्ण साम्ब, चारुदेष्ण, प्रद्युम्न आणि अनिरुद्ध यांना मृत पाहतात.	सात्यकीला आवरण्याचा प्रयत्न; प्रद्युम्न व सात्यकीच्या मृत्यूनंतर हल्लेखोरांवर प्रहार; पुढे उरलेल्यांचा संहार.	साम्बाला स्वतंत्रपणे भगवान श्रीकृष्णांनी मारल्याचे विधान नाही. साम्बाचा विशिष्ट घातक सांगितलेला नाही.
श्रीमद्भागवत महापूरण ११.३०	प्रद्युम्न आणि साम्ब परस्पर लढतात; विविध नातलग एकमेकांचा वध करतात.	भगवान श्रीकृष्ण यादवांना रोखतात; यादव भगवान श्रीकृष्ण व बलरामांवरही चालून जातात; मग दोघे युद्धात उतरतात.	साम्बावर अंतिम प्रहार कोणी केला हे स्पष्ट नाही. भगवान श्रीकृष्णाने त्याला हेतुपूर्वक शिक्षा म्हणून मारल्याचे कथन नाही.
विष्णु पुराण ५.३७	साम्बासह प्रमुख यादव एरका-मुसळांनी परस्पर लढतात.	भगवान श्रीकृष्ण संघर्ष रोखण्याचा प्रयत्न करतात; नंतर संतप्त होऊन अनेक हिंसक यादवांचा वध करतात.	भगवान श्रीकृष्ण यादवसंहाराचे व्यापक कर्ते आहेत; परंतु साम्बाचा स्वतंत्र वध त्यांच्या हातून झाला असे स्पष्ट विधान नाही.

ग्रंथ चिकित्सेच्या दृष्टीने सर्वांत अचूक वाक्य असे आहे : ‘साम्ब यादवांच्या यादवीत मारला गेला; त्याचा विशिष्ट मारेकरी मुख्य ग्रंथ स्पष्ट करत नाहीत. भगवान श्रीकृष्णांनी त्याला हेतुपूर्वक पुत्रदंड म्हणून मारले, हा दावा ग्रंथांनी सिद्ध होत नाही.

लोकप्रिय धारणा कशी निर्माण झाली :

लोकपरंपरेत विस्तीर्ण आणि गुंतागुंतीचे कथानक एका वाक्यात संक्षिप्त होते. येथे तीन वेगवेगळ्या स्तरांवरील विधानांचे मिश्रण झालेले दिसते.

१. गांधारीच्या शापात भगवान श्रीकृष्ण स्वकीयांच्या संहाराचे कारण ठरतील, असे म्हटले आहे.

२. वैष्णव पुराणपरंपरेत भगवान श्रीकृष्ण यादवकुळाचा अंत अवतारकार्याचा भाग म्हणून स्वीकारतात.

३. संघर्षाच्या अंतिम टप्प्यात भगवान श्रीकृष्ण स्वतः अनेक यादवांचा वध करतात.

या तिन्ही गोष्टी एकत्र केल्यावर ‘भगवान श्रीकृष्णांनी आपल्या पुत्रांसह यादवांचा वध केला’ आणि पुढे ‘भगवान श्रीकृष्णांनी साम्बालाच मारले’ असे नाट्यमय विधान तयार होऊ शकते. परंतु व्यापक कारणकर्ता आणि विशिष्ट व्यक्तीचा प्रत्यक्ष मारेकरी यांच्यात मूलभूत फरक असतो. गंभीर धर्म चर्चेत हा फरक पुसता कामा नये.

भगवान श्रीकृष्णांनी यादवसंहार थांबविला का नाही :

हा अधिक खोल आणि अस्वस्थ करणारा प्रश्न आहे. सर्वशक्तिमान मानल्या जाणाऱ्या भगवान श्रीकृष्णांना विनाश थांबविता आला असता, तर त्यांनी तो पूर्णपणे रोखला का नाही? ग्रंथपरंपरा याचे एकच उत्तर देत नाही. ती अवतारकार्य, कर्मफल, मानवी निवड, शाप आणि काळ यांचा परस्पर संबंध मांडते.

अवतारकार्याची समाप्ती :

वैष्णव धर्मदृष्टी नुसार कृष्णावताराचा एक उद्देश पृथ्वीवरील अन्यायकारी शक्तींचा भार कमी करणे हा होता. कुरुक्षेत्रानंतर अनेक अत्याचारी राजसत्ता नष्ट झाल्या; पण यादवांचे प्रचंड आणि जवळजवळ अजिंक्य सामर्थ्य उरले होते. श्रीमद्भागवत महापूरण व विष्णु पुराणात हे सामर्थ्यही पृथ्वीवरील भार ठरल्याची धार्मिक व्याख्या दिसते. अवतार कार्याच्या समाप्तीत भगवान श्रीकृष्ण स्वतःच्या कुळालाही अपवाद करीत नाहीत.

ही श्रद्धाधारित व्याख्या आहे. आधुनिक इतिहास लेखनातील कारण मीमांसा म्हणून नव्हे, तर वैष्णव ग्रंथांच्या धर्मतत्त्वाच्या चौकटीत ती समजली पाहिजे.

धर्म रक्त संबंधांपेक्षा श्रेष्ठ :

भगवान श्रीकृष्ण कथेत धर्माचे मूल्य नात्यांवर अवलंबून राहत नाही. कंस मामा होता, शिशुपाल नातेवाईक होता आणि यादव स्वतःचे कुळ होते. तरी ‘आपले’ म्हणून अधर्माला संरक्षण मिळत नाही. याचा अर्थ सामान्य व्यक्तीला धर्माच्या नावाने नातेवाईकांविरुद्ध हिंसा करण्याचा अधिकार मिळतो असा नाही. अवतार कथा वैयक्तिक सूडाचे समर्थन करीत नाही; ती सत्ता, निष्ठा आणि नैतिक उत्तरदायित्व यांच्यातील ताण दाखवते.

कर्मफल आणि मानवी स्वातंत्र्य :

यादवांचा अंत एका शापाने आपोआप घडला नाही. तरुणांनी ऋषींची थट्टा केली. चेतावणीनंतरही वृत्ती बदलली नाही. मद्यबंदी मोडली गेली. जुनी वैरे जपली गेली. नशेत शब्द शस्त्रांत बदलले. नियतीने प्रसंग दिला असेल; त्या प्रसंगाला रक्तरंजित करणाऱ्या निवडी यादवांनी केल्या.

कर्मसिद्धांताचा अर्थ देवाने सूड उगवणे असा नाही. कृती, वृत्ती आणि संस्थात्मक संस्कृती यांचे परिणाम साठत जातात, हा त्याचा नैतिक आशय आहे. सामर्थ्याला आत्मसंयमाची जोड नसेल, तर बाह्य शत्रूपेक्षा अंतर्गत विघटन अधिक घातक ठरते.

काळरूप कृष्ण :

मौसल पर्वात ‘काल’ वारंवार येतो. यादव ‘कालचोदित’ होऊन एकमेकांवर तुटून पडतात; भगवान श्रीकृष्णांना ‘काळाचा पर्याय’ ओळखू येतो. गीतेतील ‘कालोऽस्मि’ या घोषाच्या प्रकाशात कृष्ण येथे केवळ व्यथित पिता राहत नाहीत; ते एका युगाची समाप्ती ओळखणाऱ्या विश्वतत्त्वाचे प्रतीक होतात.

यामुळे त्यांचे मानवी दुःख नाकारले जात नाही. मौसल पर्व त्यांचा संताप स्पष्टपणे नोंदविते. विश्व नियामक अवतार आणि पुत्र-पौत्रांच्या मृत्यूने संतप्त झालेला पिता या दोन प्रतिमा एकाच प्रसंगात उभ्या राहतात. या ताणामुळे कथेला करुणा आणि तात्त्विक गूढता लाभते.

साम्बाची चूक आणि सामूहिक जबाबदारी :

साम्बाशी संबंधित उपहास उद्धट आणि गंभीर होता. त्यातून ऋषींच्या प्रज्ञेचा, तपस्येचा आणि सामाजिक प्रतिष्ठेचा अपमान झाला. पण ‘त्याने ऋषींची थट्टा केली म्हणून भगवान श्रीकृष्णांनी त्याला मृत्युदंड दिला’ असे म्हणणे ग्रंथानुसार चुकीचे आणि नैतिकदृष्ट्या उथळ आहे.

त्या खोडीत साम्ब एकटा नव्हता. इतर यादव तरुणांनी त्याला पुढे केले होते. पुढील विनाशात अनेक पिढ्यांची उन्मत्तता, युद्धातून उरलेला अपराध बोध, परस्पर आरोप, मद्याधीनता आणि सत्तेची बेफिकिरी एकत्र आली. साम्बाला संपूर्ण यादव संहाराचा एकमेव खलनायक ठरविणे अन्यायकारक ठरेल; त्याला पूर्णपणे निर्दोष ठरविणेही योग्य नाही. तो निमित्तांपैकी एक होता. मूळ संकट संपूर्ण समूहाच्या ढासळलेल्या विवेक संस्कृतीत होते.

श्रद्धा ग्रंथ चिकित्सा आणि इतिहास दृष्टी :

भारतीय परंपरेत महाभारताला इतिहासाचे स्थान आहे; त्याच वेळी त्यात आख्यान, धर्म चिंतन, राजकारण, स्मृती आणि तत्त्वज्ञान एकत्र येतात. आधुनिक इतिहासकार मात्र दोन पातळ्या वेगळ्या ठेवतात.

१. ग्रंथांतर्गत सत्य – उपलब्ध पाठ किंवा विशिष्ट आवृत्ती नेमके काय सांगते?

२. भौतिक ऐतिहासिक सत्य – त्या घटनेला स्वतंत्र पुरातत्त्वीय, अभिलेखीय किंवा समकालीन पुरावा कितपत उपलब्ध आहे?

साम्बाचा मृत्यू कोणी घडविला, या प्रश्नाचे उत्तर मुख्यतः ग्रंथपरंपरेच्या पहिल्या पातळीवरच तपासता येते. या विशिष्ट मृत्यूचा स्वतंत्र पुरातत्त्वीय किंवा अभिलेखीय पुरावा उपलब्ध नाही. शिवाय महाभारत, श्रीमद्भागवत महापूरण आणि विष्णु पुराण यांच्या कथनांत तपशीलभेद आहेत. म्हणून एका उत्तरकालीन स्पष्टीकरणाला सर्व ग्रंथांचे निर्विवाद मत मानणे योग्य ठरणार नाही.

श्रद्धेचा सन्मान राखत चिकित्सक दृष्टी ठेवणे म्हणजे श्रद्धा भंग नव्हे. ग्रंथाने जे स्पष्टपणे म्हटले नाही, ते देवाच्या नावावर न लादणे हाच ग्रंथाचा सन्मान आहे.

मौसल पर्वाचे सात कालातीत संदेश :

१. अंतर्गत अहंकार बाह्य शत्रूपेक्षा अधिक घातक असतो यादवांना बाह्य शक्ती सहज पराभूत करू शकली नाही; त्यांच्या स्वतःच्या उन्मादाने त्यांचा अंत घडविला.

२. वैभवाला शिस्त नसेल तर ते ओझे बनते संपत्ती, सत्ता आणि पराक्रम स्वतःमध्ये धर्म नाहीत. त्यांना नम्रता, उत्तरदायित्व आणि संयम आवश्यक असतो.

३. चेतावणी देणाऱ्यांची थट्टा संकट वाढवते ऋषी येथे केवळ व्यक्ती नाहीत; ते अनुभव, विवेक आणि दूरदृष्टीचे प्रतीक आहेत.

४. व्यसन दडलेली वैरे मुक्त करते प्रभासातील मद्याने वैर निर्माण केले नाही. त्याने विवेकाचे नियंत्रण ढिले केले आणि जुन्या जखमा हिंसेत बदलल्या.

५. साधन नष्ट करून मूळ कारण नष्ट होत नाही लोहमुसळ चूर्ण झाले; उन्मत्तता टिकून राहिली. म्हणून विनाशाचे साधन दुसऱ्या रूपात परत आले.

६. संस्थांचा ऱ्हास बहुधा आतून सुरू होतो घराणे, राजकीय पक्ष, धार्मिक संस्था, सहकारी संघटना किंवा राष्ट्र यांमध्ये गटबाजी, अविश्वास आणि नैतिक शिथिलता वाढली तर बाह्य कवच अपुरे पडते.

७. नेतृत्व आपल्या लोकांनाही नैतिक अपवाद देऊ शकत नाही ‘आपले’ म्हणून अधर्माकडे दुर्लक्ष करणे प्रेम नव्हे. त्याच वेळी दंडापूर्वी चेतावणी, आत्मसंयम, प्रायश्चित्त आणि संघर्ष रोखण्याचा प्रयत्न आवश्यक आहे.

अंतिम तात्त्विक निष्कर्ष :

भगवान श्रीकृष्ण आणि साम्ब यांची कथा पित्याने पुत्राला दिलेल्या क्रूर शिक्षेची कथा नाही. ती एका युगाच्या समाप्तीची, अजिंक्य सत्तेच्या आत्मविनाशाची आणि धर्म संयम गमावलेल्या वैभवाच्या पतनाची कथा आहे.

महाभारताच्या मौसल पर्वात भगवान श्रीकृष्ण साम्बाला मृत पाहतात. श्रीमद्भागवत महापूरण आणि विष्णु पुराणातही साम्बाचा विशिष्ट घातक सांगितलेला नाही. म्हणून अचूक उत्तर असे मांडले पाहिजे; भगवान श्रीकृष्णांनी साम्बाला हेतुपूर्वक निवडून त्याचा वध केला, असे मुख्य ग्रंथ सिद्ध करीत नाहीत. साम्ब यादवांच्या परस्पर संहारात मारला गेला; भगवान श्रीकृष्ण त्या व्यापक संहारात अखेरीस सहभागी झाले.

साम्बाचा खरा वध एका पित्याने दिलेल्या शिक्षेतून झाला नाही. तो अहंकार, उपहास, मद्याधीनता, दडलेले वैर, सामूहिक अविवेक आणि काळाच्या कठोर प्रवाह यांच्या संगमातून झाला. यादवांच्या हातात एरका गवताची मुसळे होती; त्यांच्या विनाशाचे मूळ शस्त्र मात्र त्यांच्या वृत्तीत तयार झाले होते.

म्हणून मौसल पर्व आजही एक प्रश्न विचारते “आपण संकटाची शस्त्रे नष्ट करीत आहोत, की ती शस्त्रे पुन्हा निर्माण करणारी वृत्ती?”

वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न :

१.    भगवान श्रीकृष्णांनी साम्बाचा वध केला का ?

मुख्य ग्रंथांत भगवान श्रीकृष्णांनी साम्बाला स्वतंत्रपणे लक्ष्य करून मारल्याचे स्पष्ट विधान नाही. महाभारतात भगवान श्रीकृष्ण साम्बाला मृत पाहतात; श्रीमद्भागवत महापूरण आणि विष्णु पुराण साम्बाचा अंतिम मारेकरी सांगत नाहीत.

२.    साम्बाचा मृत्यू कसा झाला ?

साम्ब प्रभासक्षेत्री झालेल्या यादवांच्या परस्पर संघर्षात मारला गेला. उपलब्ध मुख्य कथनांवरून त्याच्यावर अंतिम प्रहार कोणी केला हे निश्चित करता येत नाही.

३.    साम्बाच्या खोडीमुळे यादवांचा नाश झाला का?

साम्बाशी संबंधित उपहासाने ऋषींच्या शापाचे निमित्त निर्माण केले. परंतु संहाराची मानवी कारणे व्यापक होती; सामूहिक अहंकार, मद्यपान, जुनी वैरे, नियम भंग आणि हिंसक निवडी.

४.    लोहमुसळाचे काय झाले?

ते चूर्ण करून समुद्रात फेकण्यात आले. त्याची भुकटी एरका गवताशी एकरूप झाल्याची कथा आहे. श्रीमद्भागवत महापूरण आणि विष्णु पुराणात उरलेला लोखंडी तुकडा पुढे जरा व्याधाच्या बाणाचे टोक बनतो.

५.    भगवान श्रीकृष्णांनी यादवांचा संहार का रोखला नाही?

ग्रंथ परंपरेत हा अंत गांधारीचा शाप, ऋषींचा शाप, यादवांचे कर्म, त्यांची स्वेच्छा, पृथ्वीचा भार हलका करण्याचे अवतारकार्य आणि काळधर्म या सर्वांच्या संगमातून स्पष्ट केला आहे.

लेखक:

डॉ. अद्वय प्रशांत हिरे-पाटील

मुख्य प्रवर्तक : गंगा हरजीवनदास रिहॅबिलिटेशन अँड रिसर्च फाउंडेशन, नाशिक

संदर्भ आणि पुढील अभ्यास :

१. महाभारत, स्त्रीपर्व, अध्याय २५ — गांधारीचा श्रीकृष्णांना शाप आणि छत्तीसाव्या वर्षी यादवांच्या परस्पर संहाराची भविष्यवाणी. अध्यायक्रम आवृत्तीनुसार बदलू शकतो.

२. महाभारत, मौसल पर्व — विशेषतः अध्याय १ ते ४; ऋषींचा शाप, लोहमुसळ, मद्यबंदी आणि प्रभासक्षेत्री यादवसंहार. निर्णायक श्लोक : १६.४.२८, १६.४.३३ ते ३५ आणि १६.४.४३ ते ४४.

३. श्रीमद्भगवद्गीता ११.३२ — “कालोऽस्मि लोकक्षयकृत्प्रवृद्धो…”

४. श्रीमद्भागवत महापुराण, स्कंध १०, अध्याय ६१, श्लोक १० ते १२ — जाम्बवतीच्या पुत्रांचा उल्लेख.

५. श्रीमद्भागवत महापुराण, स्कंध ११, अध्याय १ — साम्बाचा उपहास, ऋषींचा शाप आणि लोहमुसळ.

६. श्रीमद्भागवत महापुराण, स्कंध ११, अध्याय ३०, विशेषतः श्लोक १६ आणि १८ ते २५ — यादवांची परस्पर लढाई आणि कृष्ण-बलरामांचा सहभाग.

७. विष्णु पुराण, पाचवा अंश, अध्याय ३७ — यादवकुळाचा संहार आणि कृष्णावताराची सांगता.

८. वेंडी डोनिगर, आफ्टर द वॉर: द लास्ट बुक्स ऑफ द महाभारत (युद्धानंतर : महाभारताची अखेरची पर्वे), ऑक्सफर्ड युनिव्हर्सिटी प्रेस, २०२२.

९. सायमन ब्रॉडबेक, “महाभारत”, ऑक्सफर्ड बिब्लिओग्राफीज इन हिंदुइझम (हिंदू धर्मविषयक ऑक्सफर्ड संदर्भसूची), ऑक्सफर्ड युनिव्हर्सिटी प्रेस.