डॉ. अद्वय (आबा) हिरे-पाटील

देव एक, नावे अनेक; मार्ग अनेक, पण अंतिम कसोटी माणुसकीचीच!

एकं सद्विप्रा बहुधा वदन्ति।

अस्तित्वाचे सत्य एक आहे; ज्ञानी त्याचे वर्णन अनेक प्रकारे करतात.

— ऋग्वेद, १.१६४.४६

प्रश्न धर्माचा की मानवी अस्मितेचा?

जर हिंदू परंपरेतील ईश्वराने संपूर्ण सृष्टीची निर्मिती केली असेल, तर जगातील सर्व माणसे हिंदूच का झाली नाहीत? जर इस्लामच्या श्रद्धेनुसार अल्लाह संपूर्ण विश्वाचा निर्माता असेल, तर प्रत्येक मनुष्य मुस्लिमच का झाला नाही? आणि जर ख्रिस्ती धर्मानुसार परमेश्वर मानवजातीचा सृष्टिकर्ता असेल, तर सर्व मानव ख्रिस्तीच का झाले नाहीत? या प्रश्नांच्या गर्भात एक अत्यंत मूलभूत जिज्ञासा दडलेली आहे.

“मानवजातीचे मूळ एक असेल, तर तिच्या श्रद्धांचे मार्ग इतके अनेक का आहेत?”

या प्रश्नांकडे धार्मिक वादाच्या नजरेने पाहिले, तर ते आपल्याला अधिक विभागू शकतात; परंतु सत्यशोधकाच्या नजरेने पाहिले, तर धर्म, श्रद्धा आणि मानवी अस्तित्व यांचा अर्थ नव्याने उलगडू शकतो. सर्वप्रथम एक बौद्धिक स्पष्टता आवश्यक आहे. ‘हिंदूंचा देव’, ‘मुस्लिमांचा देव’ किंवा ‘ख्रिस्तींचा देव’ असे म्हणताना जणू वेगवेगळ्या समाजांनी सृष्टिकर्त्यांची विभागणी करून घेतली आहे, असा गैरसमज होऊ शकतो. प्रत्यक्षात विविध धार्मिक परंपरांनी परमसत्य, ईश्वर, सृष्टिकर्ता किंवा अंतिम वास्तव यांविषयी आपापल्या श्रद्धा, अनुभव आणि तत्त्वज्ञानाच्या आधारे वेगवेगळ्या संकल्पना विकसित केल्या आहेत. हिंदू तत्त्वज्ञानात ब्रह्म, ईश्वर, आत्मा आणि देवतांविषयी अनेक विचारप्रवाह आढळतात. इस्लाममध्ये अल्लाह हा केवळ एका समुदायाचा नव्हे, तर संपूर्ण सृष्टीचा पालनकर्ता मानला जातो. ख्रिस्ती धर्मात परमेश्वराला सृष्टिकर्ता मानले जाते आणि त्रित्वाच्या सिद्धान्ताला विशेष महत्त्व आहे. दुसरीकडे बौद्ध धर्मासारख्या परंपरांमध्ये सृष्टिकर्त्या ईश्वराची संकल्पना मुक्तीमार्गाच्या केंद्रस्थानी नाही. म्हणूनच सर्व धर्म एकाच परमसत्याचे वर्णन करतात, असे सरसकट विधान करणे तात्त्विकदृष्ट्या अचूक ठरणार नाही. मात्र विविध परंपरांमध्ये अंतिम सत्याचा शोध, दुःखाचे निराकरण आणि नैतिक जीवनाविषयी चिंतन आढळते. त्यामुळे खरा प्रश्न केवळ ‘कोणाचा देव खरा?’ एवढाच मर्यादित राहत नाही. मर्यादित मानवी बुद्धी अमर्याद अस्तित्वाला किती प्रकारे समजून घेण्याचा प्रयत्न करते, आणि त्या प्रयत्नातून माणसाचे जीवन किती अधिक नैतिक बनते, हा अधिक व्यापक प्रश्न आहे.

माणूस आधी की त्याचा धर्म?

बालक जन्माला येताना कोणताही धर्मग्रंथ हातात घेऊन येत नाही. त्याच्या कपाळावर कोणत्याही पंथाचे नाव लिहिलेले नसते. ते प्रथम एक संवेदनशील, निरागस मानव म्हणून जन्माला येते. त्यानंतर कुटुंब, भाषा, भूगोल, संस्कृती, सामाजिक परंपरा, शिक्षण आणि ऐतिहासिक परिस्थिती त्याची धार्मिक व सांस्कृतिक ओळख घडवतात.

भारतात जन्मलेले बालक हिंदू, मुस्लिम, बौद्ध, जैन, शीख, ख्रिस्ती किंवा अन्य धार्मिक कुटुंबात वाढू शकते. तेच बालक वेगळ्या देशात, वेगळ्या कुटुंबात जन्मले असते, तर त्याची धार्मिक ओळख कदाचित पूर्णपणे वेगळी असती. याचा अर्थ श्रद्धा निरर्थक आहे, असा अजिबात नाही. मात्र धार्मिक ओळख घडण्यामध्ये जन्मपरिस्थिती, सामाजिक संस्कार, इतिहास आणि वैयक्तिक निवड यांचा मोठा वाटा असतो, हे नाकारता येणार नाही. श्रद्धावंताच्या दृष्टीने ईश्वराने माणूस निर्माण केला, तर इतिहास आणि समाजशास्त्राच्या दृष्टीने मानवी समुदायांनी आपल्या आध्यात्मिक अनुभवांना नावे, कथा, विधी, संस्था आणि धार्मिक परंपरांचे स्वरूप दिले. या दोन दृष्टींचे विषय वेगळे आहेत. पहिली दृष्टी अस्तित्वाच्या अंतिम कारणाचा शोध घेते; दुसरी मानवी श्रद्धा आणि धार्मिक संस्थांच्या ऐतिहासिक विकासाचे स्पष्टीकरण देते. माणूस जन्मतः कोणत्या पंथात येतो, यावर त्याचे नैतिक श्रेष्ठत्व ठरत नाही. तो आयुष्यभर कसा वागतो, यावर त्याच्या व्यक्तिमत्त्वाचे नैतिक मूल्यमापन होते. पंथ आपल्याला जन्माने मिळू शकतो; पण धर्म आपल्या आचरणाने सिद्ध करावा लागतो.

एकाच प्रकाशाचे अनेक रंग :

सूर्य एकच असतो; परंतु त्याचा प्रकाश प्रिझममधून जाताना विविध रंगांत विभागलेला दिसतो. समुद्र एकच असतो; पण त्याच्याकडे वाहणाऱ्या नद्यांचे उगम, प्रवाह आणि किनारे वेगवेगळे असतात. संगीताची मूलभूत तत्त्वे समान असू शकतात; तरी त्यातून असंख्य राग, स्वररचना आणि सांगीतिक परंपरा निर्माण होतात. याचप्रमाणे मानवी जीवनातील काही मूलभूत प्रश्न समान असले, तरी त्यांची उत्तरे वेगवेगळ्या संस्कृतींमध्ये निरनिराळ्या स्वरूपांत विकसित झाली आहेत. काही धार्मिक तत्त्वज्ञानांच्या मते या विविध मार्गांमागे एकच परमसत्य असू शकते. इतर परंपरा मात्र स्वतःच्या तात्त्विक भूमिकेला स्वतंत्र किंवा अंतिम सत्य मानतात. या मतभेदांचा आदर राखूनही विविधतेतील सहअस्तित्वाचा विचार करता येतो. एकत्वाचा अर्थ एकरूपता नव्हे; आणि विविधतेचा अर्थ परस्परविरोधही नव्हे. बागेचे सौंदर्य केवळ एकाच रंगाच्या फुलांमध्ये नसते. विविध रंगांची फुले एकमेकांचे अस्तित्व नाकारत नाहीत; उलट बागेच्या सौंदर्यात भर घालतात. एका आई-वडिलांची मुलेदेखील स्वभावाने, विचारांनी आणि जीवनमार्गाने भिन्न असतात. मग अब्जावधी माणसांनी एकसारख्याच श्रद्धा, विचार आणि उपासना स्वीकाराव्यात, अशी अपेक्षा कितपत योग्य आहे? मानवी वैविध्य हे नष्ट करण्याचे संकट नसून समजून घेण्याचे वास्तव आहे.

धर्म आणि पंथ यांतील फरक :

आपल्या सार्वजनिक चर्चेत ‘धर्म’ आणि ‘पंथ’ हे शब्द अनेकदा समानार्थी वापरले जातात. तथापि भारतीय तत्त्वज्ञानाच्या काही प्रवाहांमध्ये ‘धर्म’ या संकल्पनेची व्याप्ती उपासना किंवा धार्मिक समुदायाच्या ओळखीपेक्षा अधिक व्यापक आहे. धर्म म्हणजे कर्तव्य, न्याय, नैतिकता, सामाजिक जबाबदारी, जीवनाला धारण करणारी मूल्यव्यवस्था आणि योग्य आचरण यांच्याशी संबंधित संकल्पना. तर पंथ म्हणजे विशिष्ट श्रद्धा, तत्त्वज्ञान, धर्मग्रंथ, विधी, उपासना आणि सामुदायिक परंपरा यांचा मार्ग. अर्थात हा भेद सर्व धर्मपरंपरांना तंतोतंत लागू पडणारा सार्वत्रिक भाषाशास्त्रीय नियम नाही. आधुनिक वापरात ‘धर्म’ हा शब्द ‘रिलिजन’ या अर्थानेही वापरला जातो. तरी नैतिक जीवन आणि धार्मिक ओळख यांतील अंतर स्पष्ट करण्यासाठी हा भेद उपयुक्त आहे. मंदिरात जाणारा हिंदू असू शकतो; मशिदीत नमाज अदा करणारा मुस्लिम; चर्चमध्ये प्रार्थना करणारा ख्रिस्ती; गुरुद्वारात माथा टेकणारा शीख; तर मठात (मॉनेस्ट्री) ध्यान करणारा बौद्ध असू शकतो. परंतु या प्रत्येकाने सत्यनिष्ठ, करुणामय, न्यायप्रिय आणि विवेकशील असावे की नाही, ही निवड त्याच्या आचरणातूनच प्रकट होते. उपासनेची जागा धार्मिक ओळख सांगू शकते; परंतु माणसाचे वर्तन त्याची नैतिक पात्रता सांगते.

मग एवढे धर्म आणि पंथ निर्माण का झाले?

मानवजातीच्या इतिहासात विविध समाजांसमोर काही मूलभूत प्रश्न सातत्याने उभे राहिले. मी कोण आहे? विश्वाची निर्मिती कशी झाली? मृत्यू म्हणजे काय? मृत्यूनंतर काही अस्तित्व उरते का? दुःखाचे कारण काय? चांगले आणि वाईट कसे ठरवायचे? न्याय म्हणजे काय? जीवनाचे अंतिम ध्येय कोणते? प्रश्न अनेकदा समान होते; पण त्यांची उत्तरे वेगवेगळ्या ऐतिहासिक, भौगोलिक आणि सांस्कृतिक परिस्थितीत शोधली गेली. वाळवंटातील समाजाची प्रतीके नदीखोऱ्यातील संस्कृतीपेक्षा वेगळी असू शकतात. भटक्या समुदायांचे सामाजिक नियम स्थिर कृषिसंस्कृतीतील नियमांपेक्षा वेगळे विकसित होऊ शकतात. मौखिक परंपरा, लिखित धर्मग्रंथ, राजसत्ता, व्यापार, स्थलांतर, युद्धे, तत्त्वचिंतन, संतांचे अनुभव आणि सामाजिक संघर्ष या सर्वांनी धार्मिक परंपरांच्या विकासात भूमिका बजावली. काळाच्या ओघात आध्यात्मिक अनुभूतीभोवती संस्था उभ्या राहिल्या. संस्थांभोवती नियम निर्माण झाले. नियमांभोवती सामुदायिक ओळखी विकसित झाल्या. काही प्रसंगी या ओळखी सामाजिक एकात्मतेचे साधन ठरल्या, तर काही प्रसंगी त्यांचा उपयोग सत्ता, वर्चस्व आणि बहिष्कारासाठी झाला.

धर्माने जेव्हा माणसाला अंतर्मुख केले, तेव्हा त्यातून करुणा, सेवा, ज्ञान आणि आत्मपरीक्षणाला चालना मिळाली. पण धर्माचा उपयोग राजकीय किंवा सामाजिक वर्चस्वासाठी झाला, तेव्हा त्यातून भेदभाव, संघर्ष आणि हिंसेलाही प्रोत्साहन मिळाले.

धर्मांचे अनेकत्व हे श्रद्धावंताच्या दृष्टीने मानवी स्वातंत्र्याचे, विविध अनुभवांचे किंवा दैवी योजनेचे प्रतीक असू शकते. इतिहासकार आणि समाजशास्त्रज्ञांच्या दृष्टीने ते मानवी संस्कृतींच्या दीर्घ आणि गुंतागुंतीच्या विकासाचे फलित आहे. या दोन्ही दृष्टी वेगळ्या असल्या, तरी एक नैतिक निष्कर्ष काढता येतो. आणि तो म्हणजे वैविध्य हे वास्तव आहे; परंतु हिंसेच्या बळावर एकरूपता लादणे अन्याय्य आहे.

‘मुण्डे मुण्डे मतिर्भिन्ना’ — भिन्नता म्हणजे कनिष्ठता नव्हे :

भारतीय सुभाषितपरंपरेत एक प्रसिद्ध उक्ती आढळते. मुण्डे मुण्डे मतिर्भिन्ना।

प्रत्येक व्यक्तीची मती वेगळी असते. या उक्तीच्या विविध विस्तारित आवृत्त्या प्रचलित आहेत. त्यांमध्ये जलस्रोत, प्रदेश, आचार आणि भाषिक वैविध्य यांची उदाहरणे आढळतात. मात्र या सर्व आवृत्त्यांचा एकच प्रमाणित प्राचीन पाठ निश्चित झालेला नाही. म्हणून येथे व्यापकपणे परिचित असलेला संक्षिप्त आशय वापरणे अधिक योग्य आहे. प्रत्येक माणसाची बुद्धी, अनुभव, सामाजिक परिस्थिती आणि विचारपद्धती वेगळी असते. म्हणून मतभिन्नता ही मानवी जीवनाची स्वाभाविक बाब आहे. मात्र भिन्नता म्हणजे श्रेष्ठ-कनिष्ठतेची विभागणी नव्हे. कोणताही मनुष्य जन्म, जात, धर्म, लिंग, भाषा, वर्ण किंवा सामाजिक पार्श्वभूमीमुळे नैतिकदृष्ट्या श्रेष्ठ किंवा कनिष्ठ ठरत नाही. एखादी प्रथा न्याय्य आहे की अन्याय्य, करुणामय आहे की क्रूर, विवेकपूर्ण आहे की अंधश्रद्धेला पोषक—हे तिच्या स्वरूपावर आणि मानवी जीवनावरील परिणामांवरून तपासले पाहिजे. भिन्नता स्वीकारणे म्हणजे प्रत्येक प्रथेला नैतिक मान्यता देणे नव्हे; तर प्रत्येक व्यक्तीच्या समान प्रतिष्ठेचा स्वीकार करणे होय.

सर्व धर्म एकच आहेत का?

‘सर्व धर्म अगदी एकच शिकवतात’, असे म्हणणे ऐकायला आकर्षक वाटते. परंतु तत्त्वज्ञानाच्या दृष्टीने ते पूर्णतः अचूक नाही. ईश्वराचे स्वरूप, आत्म्याचे अस्तित्व, पुनर्जन्म, कर्मसिद्धान्त, प्रेषित, अवतार, मुक्ती, निर्वाण, स्वर्ग, धर्मग्रंथांचे प्रामाण्य आणि उपासनेच्या पद्धती यांविषयी विविध धर्मांमध्ये महत्त्वपूर्ण मतभेद आहेत. काही परंपरा एकेश्वरवादी आहेत. काही अनेक देवतांच्या उपासनेला स्थान देतात. काही अद्वैतवादी आहेत, तर काही अनीश्वरवादी तत्त्वज्ञानावर आधारलेल्या आहेत. या मतभेदांना पुसून टाकणे म्हणजे त्या परंपरांची वैशिष्ट्ये दुर्लक्षित करणे होय. तरीही या विविध परंपरांमध्ये काही महत्त्वपूर्ण नैतिक मूल्यांचे साम्य दिसते.

वैदिक परंपरा – सत्याचे अनेकविध वर्णन :

ऋग्वेदातील प्रसिद्ध मंत्र म्हणतो की एकं सद्विप्रा बहुधा वदन्ति। अर्थात अस्तित्वाचे सत्य एक असून ज्ञानी त्याचे विविध प्रकारे वर्णन करतात. ऋग्वेदाच्या मूळ मंत्रात इंद्र, मित्र, वरुण, अग्नी, यम आणि मातरिश्वा अशा वैदिक देवतांच्या नावांचा संदर्भ आहे. त्यामुळे हा मंत्र आधुनिक काळातील सर्व धर्मांच्या तात्त्विक समानतेची थेट घोषणा आहे, असे म्हणणे ऐतिहासिकदृष्ट्या अचूक ठरणार नाही. तथापि विविध नावांमागील एकत्वाची कल्पना मांडण्यासाठी या मंत्राचा पुढील भारतीय चिंतनात व्यापक उपयोग झाला आहे.

श्रीमद् भगवद्गीता – श्रद्धेला मिळणारा प्रतिसाद :

भगवद्गीतेच्या चौथ्या अध्यायातील अकराव्या श्लोकात श्रीकृष्ण म्हणतात की “ये यथा मां प्रपद्यन्ते तांस्तथैव भजाम्यहम्।” अर्थात जो ज्या प्रकारे माझ्याकडे येतो, त्याला मी त्यानुसार प्रतिसाद देतो. या श्लोकाचा मुख्य संदर्भ श्रीकृष्ण आणि त्यांच्या भक्तांमधील संबंधाशी निगडित आहे. त्याचा व्यापक समन्वयवादी अर्थ काही विचारप्रवाहांनी स्वीकारला असला, तरी सर्व धर्मांचे सिद्धान्त एकसारखे आहेत, असे या श्लोकातून थेट सिद्ध होत नाही.

इस्लाम – विविधता आणि सत्कर्मांची स्पर्धा :

कुरआनातील सूरा अल-माइदा, आयत ५:४८ मध्ये एक अत्यंत महत्त्वपूर्ण विचार आढळतो. या आयतीनुसार अल्लाहने इच्छिले असते, तर मानवांना एकच समुदाय बनविले असते. मात्र वेगवेगळ्या समुदायांना वेगवेगळे नियम आणि मार्ग देण्यात आले असून त्यांना प्राप्त झालेल्या गोष्टींच्या संदर्भात त्यांची परीक्षा घेतली जाते. म्हणून सत्कर्मांमध्ये पुढाकार घेण्याचे आवाहन केले आहे. या आयतीचा मूळ संदर्भ पूर्वीच्या धर्मग्रंथांशी कुरआनच्या संबंधाचाही आहे. म्हणून ती सर्व धार्मिक सिद्धान्त समान असल्याची घोषणा नाही. तरी धार्मिक वैविध्याच्या चर्चेत सत्कर्मांना दिलेले महत्त्व विशेष विचारप्रवर्तक आहे.

ख्रिस्ती परंपरा – प्रेमाचे ईश्वराशी नाते :

बायबलच्या नव्या करारातील ‘योहानाचे पहिले पत्र’, अध्याय ४, वचन ८ मध्ये म्हटले आहे की God is love म्हणजेच देव प्रेम आहे. या विधानात प्रेमाला ईश्वराच्या स्वरूपाशी जोडले आहे. ख्रिस्ती धर्मशास्त्रात प्रेम ही केवळ सामाजिक भावना नसून ईश्वराशी असलेल्या नात्याची महत्त्वपूर्ण अभिव्यक्ती मानली जाते.

बौद्ध परंपरा – कुशल कर्म आणि चित्तशुद्धी :

धम्मपदातील १८३ व्या गाथेत सर्व अकुशल कर्मांपासून दूर राहणे, कुशल कर्मांचा विकास करणे आणि स्वतःचे चित्त शुद्ध करणे हा बुद्धांचा उपदेश असल्याचे सांगितले आहे. येथे नैतिकतेचा पाया सृष्टिकर्त्या ईश्वरावरील श्रद्धेपेक्षा मानवी आचरण, मनाची अवस्था आणि दुःखनिवारणाच्या मार्गाशी जोडलेला आहे.

शीख परंपरा – एका नूरातून संपूर्ण सृष्टी :

श्री गुरु ग्रंथ साहिबातील संत कबीरांच्या वाणीमध्ये सर्व सृष्टी एका दिव्य प्रकाशातून निर्माण झाल्याचा विचार व्यक्त होतो. अवलि अलह नूरु उपाइआ कुदरति के सभ बंदे।

या वचनाचा आशय असा की सृष्टीच्या मूलभूत एकत्वाच्या दृष्टीने माणसांमध्ये जन्माधारित श्रेष्ठ-कनिष्ठता मानण्यास आधार नाही. हा विचार मानवी समता आणि सामायिक अस्तित्वाच्या चिंतनाला महत्त्वपूर्ण दिशा देतो. या सर्व शिकवणींची तात्त्विक पायाभरणी भिन्न आहे. तरी सत्यनिष्ठा, प्रेम, करुणा, आत्मसंयम, न्याय आणि सत्कर्म यांसारख्या मूल्यांवर त्यांच्यात संवाद घडू शकतो. धर्म एकसारखे नाहीत; पण माणसाला अधिक मानवी बनवणाऱ्या मूल्यांवर त्यांचे सहअस्तित्व शक्य आहे.

संघर्ष धर्मामुळे होतो की धर्माच्या अहंकारामुळे?

मतभेद असणे आणि वैर असणे या दोन पूर्णपणे भिन्न गोष्टी आहेत. दोन व्यक्तींच्या श्रद्धा वेगळ्या असू शकतात. त्यांच्या ईश्वरविषयक संकल्पना, धर्मग्रंथ, उपासना आणि जीवनपद्धती भिन्न असू शकतात. मात्र त्यामुळे त्यांनी एकमेकांचा द्वेष करावाच, असा कोणताही नैतिक किंवा तार्किक नियम नाही. संघर्ष तेव्हा अधिक तीव्र होतो, जेव्हा ‘माझा मार्ग मला सत्य वाटतो’ या श्रद्धेचे रूपांतर ‘फक्त माझ्याच मार्गाला अस्तित्वाचा अधिकार आहे’ या असहिष्णु भूमिकेत होते. धार्मिक संघर्षांच्या मागे केवळ धर्मशास्त्रीय मतभेद नसतात. सत्ता, भूभाग, संपत्ती, राजकीय महत्त्वाकांक्षा, ऐतिहासिक जखमा, सामाजिक असुरक्षितता आणि समूहांची भीती यांचाही त्यात सहभाग असू शकतो. अनेकदा देवाचे नाव ओठांवर असते; पण सिंहासन मनात असते. धर्म जेव्हा करुणेचा प्रवाह बनतो, तेव्हा तो सेवा, सहजीवन आणि आत्मपरीक्षणाला प्रेरणा देतो. धर्म जेव्हा सत्तेचे शस्त्र बनतो, तेव्हा अन्यायाला पवित्रतेचा मुखवटा मिळू शकतो. धार्मिक श्रद्धांचा आदर राखणे आणि धार्मिक विचारांची चिकित्सक समीक्षा करणे या परस्परविरोधी गोष्टी नाहीत. कोणत्याही व्यक्तीच्या श्रद्धेमुळे तिच्या मानवी प्रतिष्ठेला धक्का पोहोचवणे चुकीचे आहे. मात्र धर्माच्या नावाखाली होणाऱ्या अन्यायावर प्रश्न विचारणे हा धर्माचा अपमान नसून नैतिक जबाबदारी आहे. विवेकाचा त्याग केलेली श्रद्धा अंधत्वाकडे जाऊ शकते; करुणेचा त्याग केलेली धार्मिकता कर्मकांडात अडकू शकते; आणि न्यायाचा त्याग केलेली भक्ती ढोंग ठरू शकते.

गुलाब घ्या; पण काट्यांना फूल म्हणू नका :

गुलाबाच्या रोपट्याला काटे असतात. तरी आपण काट्यांवर राग धरून फुलाचा सुगंध नाकारत नाही. आपण काळजीपूर्वक फूल घेतो, त्याचा सुगंध अनुभवतो आणि पुढे जातो. धार्मिक परंपरांकडे पाहण्याची दृष्टीही अशीच असली पाहिजे. अनेक धार्मिक परंपरांनी करुणा, ज्ञान, सेवा, सामाजिक एकात्मता आणि आत्मशोधाला प्रेरणा दिली आहे. त्याच वेळी विविध समाजांच्या धार्मिक इतिहासात जातीय भेदभाव, अस्पृश्यता, स्त्रीदमन, गुलामगिरी, धार्मिक असहिष्णुता, बहिष्कार, अंधश्रद्धा आणि हिंसेचे समर्थन यांसारख्या प्रवृत्तीही आढळतात. या प्रवृत्ती प्रत्येक परंपरेत समान प्रमाणात किंवा समान स्वरूपात होत्या, असे म्हणता येणार नाही. त्यांचा अभ्यास संबंधित काळ, समाज आणि ऐतिहासिक परिस्थिती लक्षात घेऊनच केला पाहिजे. काटे आहेत म्हणून संपूर्ण रोपटे जाळणे शहाणपणाचे नाही; पण सुगंध आहे म्हणून काट्यांना फूल म्हणणेही प्रामाणिकपणाचे नाही. सत्यशोधकाची भूमिका निवडक सोयीची नसून विवेकपूर्ण असली पाहिजे. जे मानवी प्रतिष्ठेला उन्नत करते ते स्वीकारायचे; जे माणसाला गुलाम, कनिष्ठ, भयभीत किंवा द्वेषपूर्ण बनवते ते नाकारायचे. परंपरा प्राचीन आहे म्हणून ती आपोआप सत्य ठरत नाही. बहुसंख्य लोक मानतात म्हणून ती आपोआप न्याय्य होत नाही. आणि आधुनिक आहे म्हणून प्रत्येक विचार आपोआप श्रेष्ठ ठरत नाही. कसोटी एकच आणि ती म्हणजे सत्य, विवेक, करुणा, न्याय आणि मानवी कल्याण.

खऱ्या धर्माच्या सात कसोट्या :

कोणताही धार्मिक पंथ, तत्त्वज्ञान किंवा जीवनमार्ग मानवी कल्याणाला कितपत पोषक आहे, हे त्याच्या नावाने नव्हे, तर पुढील सात प्रश्नांच्या आधारे तपासले पाहिजे.

1. सत्यनिष्ठा : तो माणसाला सत्य बोलण्यास, पुराव्यांचा आदर करण्यास आणि असत्याचा प्रतिकार करण्यास शिकवतो का?

2. करुणा : तो दुसऱ्याच्या दुःखाबद्दल संवेदनशीलता जागवतो का, की त्याला असंवेदनशील बनवतो?

3. न्याय आणि समता : तो जन्म, जात, धर्म, लिंग, आर्थिक स्थिती किंवा लैंगिक ओळख यांच्या आधारावर भेदभावाला विरोध करतो का?

4. विवेकस्वातंत्र्य : तो प्रश्न विचारण्याचा, मतभेद व्यक्त करण्याचा आणि स्वतःची श्रद्धा निवडण्याचा अधिकार मान्य करतो का?

5. दुर्बलांचे संरक्षण : तो गरीब, भुकेले, अनाथ, वृद्ध, दिव्यांग, शोषित, स्त्रिया, दलित, आदिवासी, अल्पसंख्याक आणि उपेक्षित यांच्या प्रतिष्ठेसाठी उभा राहतो का?

6. आत्मपरीक्षण : तो स्वतःच्या चुका मान्य करण्यास शिकवतो का, की केवळ इतरांचे दोष शोधण्यास प्रवृत्त करतो?

7. सेवाभाव : तो प्रत्यक्ष मानवी कल्याणासाठी कृती करण्यास प्रेरणा देतो का, की धार्मिकतेला केवळ विधी, पोशाख आणि घोषणांपुरते मर्यादित ठेवतो?

या प्रश्नांची उत्तरे नकारार्थी असतील, तर त्या धार्मिकतेचे नैतिक पुनर्मूल्यांकन आवश्यक ठरते.

भुकेल्याला भाकर देताना त्याची जात विचारण्याची आवश्यकता नसते. अपघातग्रस्ताला मदत करताना त्याचा धर्म तपासण्याची गरज नसते. संकटात सापडलेल्या माणसाला आधार देण्यासाठी त्याची धार्मिक ओळख जाणून घेणे आवश्यक नसते.

मानवी वेदनेसमोर धार्मिक लेबले गौण ठरतात. म्हणूनच सेवा ही धर्माची सर्वाधिक विश्वासार्ह नैतिक भाषा आहे.

श्रद्धावान आणि नास्तिक—श्रेष्ठ कोण?

देवावर विश्वास ठेवणारा प्रत्येक मनुष्य आपोआप सदाचारी होत नाही. त्याचप्रमाणे देवावर विश्वास न ठेवणारा प्रत्येक मनुष्य मूल्यहीन असतो, असेही नाही. एखादा नास्तिक सत्यनिष्ठ, करुणामय आणि न्यायप्रिय असू शकतो; तर नियमित उपासना करणारा मनुष्यही भ्रष्टाचार, अन्याय किंवा भेदभावात सहभागी असू शकतो. याचा अर्थ श्रद्धावान व्यक्तींच्या नैतिकतेचे महत्त्व कमी करणे नाही. उलट नैतिक मूल्ये केवळ एका विशिष्ट धार्मिक ओळखीची मक्तेदारी नाहीत, हे अधोरेखित करणे आहे. नैतिकतेची तात्त्विक अधिष्ठाने वेगवेगळी असू शकतात. काही जण ईश्वरी आज्ञेला नैतिकतेचा आधार मानतात. काही जण करुणा, बुद्धिप्रामाण्यवाद, मानवी हक्क, सामाजिक करार किंवा मानवी कल्याणाला प्राधान्य देतात. मात्र सार्वजनिक सहजीवनात प्रत्येकाच्या कृतीचे परिणाम तपासणे आवश्यक असते. ‘तुम्ही देवाचे कोणते नाव घेता?’ यापेक्षा ‘तुमच्या उपस्थितीमुळे दुसऱ्या माणसाचे जीवन अधिक सुरक्षित, सन्माननीय आणि आनंदी होते का?’ हा प्रश्न अधिक महत्त्वाचा आहे. माणुसकीला धर्म म्हणणे म्हणजे पारंपरिक धर्म नष्ट करण्याची मागणी नव्हे. प्रत्येक व्यक्तीला स्वतःची श्रद्धा पाळण्याचा, बदलण्याचा किंवा कोणतीही धार्मिक श्रद्धा न स्वीकारण्याचा अधिकार असला पाहिजे. माणुसकी हा सर्व पंथांवर लादायचा नवा पंथ नाही; ती आपल्या सहजीवनाची समान नैतिक भूमी आहे.

सत्य हाच ईश्वर :

महात्मा गांधींच्या तत्त्वचिंतनात सत्याला सर्वोच्च स्थान होते. गांधीजींनी प्रारंभी ‘ईश्वर सत्य आहे’ अशी भूमिका मांडली; पुढे त्यांनी ‘सत्य हाच ईश्वर आहे’ या विधानाला प्राधान्य दिले. या बदलामागे महत्त्वपूर्ण तात्त्विक विचार होता. ‘ईश्वर’ या संकल्पनेविषयी विविध व्यक्तींची मते भिन्न असू शकतात. परंतु सत्याचा प्रामाणिक शोध श्रद्धावान आणि नास्तिक या दोघांनाही नैतिक संवादासाठी समान भूमी उपलब्ध करून देऊ शकतो. गांधीजींनी ३१ डिसेंबर १९३१ रोजीच्या ‘यंग इंडिया’ मधील विवेचनात या भूमिकेचे स्पष्टीकरण केले. सत्याचा शोध आणि अहिंसा यांच्यातील संबंधही त्यांनी अधोरेखित केला. मात्र येथे एक महत्त्वाची खबरदारी आवश्यक आहे. ‘माझे मत म्हणजेच अंतिम सत्य’ असा अहंकार हा सत्यशोधाचा सर्वांत मोठा शत्रू ठरू शकतो. प्रत्येक माणसाचे आकलन मर्यादित असते. म्हणून सत्यनिष्ठेला नम्रता, संवाद, पुराव्यांचा आदर आणि स्वतःची चूक मान्य करण्याचे धैर्य आवश्यक असते. सत्याचा शोध हिंसेने नव्हे, तर विवेकाने केला पाहिजे. कारण हिंसा विरोधकाचे शरीर शांत करू शकते; त्याच्या मनातील प्रश्न नाही. भारतीय सांस्कृतिक चिंतनात लोकप्रिय असलेली ‘सत्यं शिवं सुंदरम्’ ही त्रयीही सत्य, कल्याण आणि सौंदर्य यांच्यातील नाते विचारात घेण्यास प्रवृत्त करते. येथे ‘शिव’ म्हणजे कल्याणकारी असा अर्थ अभिप्रेत आहे. सत्य केवळ माहितीपुरते मर्यादित राहत नाही. जेव्हा त्याला कल्याणाची दिशा मिळते, तेव्हा त्याचे सामाजिक मूल्य अधिक व्यापक होते. असत्याचे सौंदर्य क्षणभर मोहक वाटू शकते; पण त्याचा पाया दुर्बल असतो. त्याचप्रमाणे सत्य जर करुणेविना मांडले, तर त्याचा वापर दुसऱ्याला जखमी करण्यासाठीही होऊ शकतो. म्हणून सत्याला विवेकाची, विवेकाला करुणेची आणि करुणेला न्यायाची जोड आवश्यक आहे.

संविधानातील धर्म – विवेकस्वातंत्र्य आणि समान प्रतिष्ठा :

बहुधर्मी लोकशाही राष्ट्रात कोणत्याही एका धार्मिक पंथाला सर्व नागरिकांच्या विवेकाचा अंतिम न्यायाधीश मानता येत नाही. भारतीय राज्यघटना प्रत्येक व्यक्तीच्या समान प्रतिष्ठेला आणि धार्मिक स्वातंत्र्याला महत्त्व देते. राज्यघटनेतील अनुच्छेद १४ कायद्यापुढील समानता आणि कायद्याचे समान संरक्षण सुनिश्चित करतो. अनुच्छेद १५ धर्म, वंश, जात, लिंग किंवा जन्मस्थान यांच्या आधारे राज्याकडून होणाऱ्या विशिष्ट प्रकारच्या भेदभावास मनाई करतो. अनुच्छेद २५ प्रत्येक व्यक्तीला विवेकस्वातंत्र्य तसेच धर्म मानण्याचे, आचरण करण्याचे आणि प्रसार करण्याचे स्वातंत्र्य देतो. तथापि हे स्वातंत्र्य सार्वजनिक सुव्यवस्था, नैतिकता, आरोग्य आणि इतर घटनात्मक तरतुदींच्या अधीन आहे. याचा अर्थ धर्माला सार्वजनिक जीवनातून हद्दपार करणे असा नाही. त्याचा अर्थ एवढाच की राज्य नागरिकाच्या अंतःकरणाचा मालक नसते आणि बहुसंख्याक समाज अल्पसंख्याकांच्या विवेकस्वातंत्र्याचा स्वामी नसतो. लोकशाहीमध्ये विविध धार्मिक श्रद्धा वैयक्तिक आणि सामुदायिक जीवनाला प्रेरणा देऊ शकतात. मात्र सार्वजनिक न्यायव्यवस्थेची कसोटी संविधानिक मूल्ये, मानवी प्रतिष्ठा, स्वातंत्र्य आणि समानता हीच असली पाहिजे. धर्माच्या नावाखाली भुकेल्याच्या भाकरीपेक्षा धार्मिक वादांना अधिक महत्त्व दिले जात असेल; शिक्षण, आरोग्य आणि रोजगारापेक्षा द्वेषाच्या घोषणांना प्राधान्य मिळत असेल; किंवा माणसाला माणसापासून तोडले जात असेल, तर त्या प्रवृत्तींचे पुनर्परीक्षण करणे आवश्यक आहे. धार्मिक स्वातंत्र्याचा खरा अर्थ केवळ स्वतःच्या श्रद्धेचे रक्षण नव्हे, तर दुसऱ्याच्या श्रद्धेचा आणि श्रद्धा न ठेवण्याच्या अधिकाराचाही आदर करणे होय.

निष्कर्ष – देवापर्यंत जाणारा सर्वांत जवळचा मार्ग माणसातून जातो :

खरा धर्म कोणता, या प्रश्नाचे उत्तर एखाद्या जनगणनेच्या चौकटीत मिळत नाही. ते आपल्या दैनंदिन आचरणात शोधावे लागते. आपण सत्य बोलतो की नाही; अन्यायाविरुद्ध उभे राहतो की नाही; दुसऱ्याच्या स्वातंत्र्याचा आदर करतो की नाही; दुर्बलाचा हात धरतो की नाही; आणि स्वतःच्या अहंकारापेक्षा मानवतेला मोठे मानतो की नाही. यावर आपल्या धार्मिकतेचे नैतिक मूल्य ठरते. मला धर्म नष्ट करायचे नाहीत; मला त्यांच्यातील भिंतींना खिडक्या करायच्या आहेत. मला श्रद्धेची फुले तोडायची नाहीत; त्यांच्या सुगंधाने द्वेषाचा दुर्गंध दूर करायचा आहे. मंदिरातील घंटा, मशिदीतील अजान, चर्चमधील प्रार्थना, गुरुद्वारातील कीर्तन आणि विहारातील शांत ध्यान; या सर्वांचे स्वर वेगळे असू शकतात. पण जर ते माणसाच्या अंतःकरणात करुणा, संयम, प्रेम आणि न्यायाची भावना जागवत असतील, तर त्या स्वरांत मानवी मंगलाचे संगीत ऐकू येऊ शकते. आणि जर उपासनेनंतरही मनात द्वेष, वर्तनात अन्याय आणि हातात हिंसा शिल्लक राहत असेल, तर आपण देवाजवळ गेलो की केवळ धार्मिक स्थळाजवळ, हा प्रश्न स्वतःला विचारला पाहिजे. म्हणूनच माझ्या दृष्टीने, खरा धर्म तोच, जो माणसाला अधिक चांगला माणूस बनवतो. खरा देव तोच, जो माणसाला सत्य, करुणा आणि न्यायाच्या मार्गावर नेतो. ही माझी मानवतावादी भूमिका आहे; सर्व धार्मिक परंपरांच्या तात्त्विक मतभेदांना नाकारणारा दावा नाही. प्रार्थनेची भाषा कोणतीही असो, अश्रूंची भाषा एकच असते. उपासनेचा मार्ग कोणताही असो, पीडिताची सेवा ही त्याच्या नैतिकतेची महत्त्वपूर्ण परीक्षा असते. सत्य हाच ईश्वर आहे. करुणा ही त्याची उपासना आहे. न्याय ही त्याची आरती आहे. सेवा ही त्याची प्रार्थना आहे आणि माणुसकी हेच त्याचे सर्वांत विशाल मंदिर आहे.

लेखक : डॉ. अद्वय प्रशांत हिरे-पाटील

मुख्य प्रवर्तक – गंगा हरजीवनदास रिहॅबिलिटेशन अँड रिसर्च फाउंडेशन, नाशिक

संदर्भग्रंथ व अधिक वाचन :

खालील संदर्भसूची प्राथमिक धर्मग्रंथ, तत्त्वचिंतन, तुलनात्मक धर्मअभ्यास आणि भारतीय संविधान या चार विभागांत दिली आहे.

अ. प्राथमिक धर्मग्रंथीय संदर्भ :

श्री गुरु ग्रंथ साहिब, अंग १३४९, संत कबीरांची वाणी. — एका दिव्य नूरातून सृष्टीची निर्मिती आणि मानवी समानतेचा विचार. या संदर्भाचा अंगक्रम प्रचलित आहे; प्रकाशनासाठी निवडलेल्या अधिकृत पाठातील शब्दरचना पुन्हा जुळवावी.

ब. तत्त्वज्ञान, धर्मचिंतन आणि मानवतावाद :

१. स्वामी विवेकानंद — The Complete Works of Swami Vivekananda, खंड १. — विशेषतः १८९३ मधील शिकागो धर्मपरिषदेतील भाषणे; धार्मिक सहिष्णुता आणि स्वीकार.

२. डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर — Annihilation of Caste (जातिभेदाचा उच्छेद), १९३६. — जातिव्यवस्था, सामाजिक समता, धार्मिक चिकित्सकता आणि मानवी प्रतिष्ठा.

३. डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर — The Buddha and His Dhamma, १९५७. — बुद्धधम्माची सामाजिक आणि नैतिक मांडणी.

४. सर्वपल्ली राधाकृष्णन — Indian Philosophy, खंड १ व २. — भारतीय तत्त्वज्ञानातील विविध विचारप्रवाहांचा तुलनात्मक अभ्यास.

५. जॉन हिक — An Interpretation of Religion: Human Responses to the Transcendent, १९८९. — धार्मिक अनेकत्वावरील प्रभावी तात्त्विक मांडणी; हा एक विशिष्ट सिद्धान्त आहे, सर्वमान्य निष्कर्ष नव्हे.

६. विल्फ्रेड कॅन्टवेल स्मिथ — The Meaning and End of Religion, १९६२. — आधुनिक ‘धर्म’ संकल्पनेच्या निर्मितीचा आणि वापराचा ऐतिहासिक अभ्यास.

७. कॅरेन आर्मस्ट्राँग — A History of God, १९९३. — यहुदी, ख्रिस्ती आणि इस्लामी परंपरांमधील ईश्वरसंकल्पनांचा ऐतिहासिक आढावा.

क. संविधान आणि मानवी अधिकार :

१. भारताचे संविधान — अनुच्छेद १४, १५ आणि २५. — समानता, भेदभावास मनाई आणि विवेक व धार्मिक स्वातंत्र्य.

२. मानवी अधिकारांची सार्वत्रिक घोषणा, संयुक्त राष्ट्रसंघ, १९४८ — अनुच्छेद १, २ आणि १८. — मानवी प्रतिष्ठा, समानता आणि विचार, विवेक व धर्मस्वातंत्र्य.

ड. सुभाषित आणि पाठसमीक्षा :

१. ‘मुण्डे मुण्डे मतिर्भिन्ना’ — लोकप्रचलित संस्कृत सुभाषित. — विविध विस्तारित पाठ उपलब्ध असल्यामुळे कोणत्याही एका आवृत्तीला निश्चित प्राचीन मूळग्रंथाचे श्रेय देणे टाळावे.

२. ‘सत्यं शिवं सुंदरम्’ — भारतीय सांस्कृतिक व तात्त्विक चिंतनातील लोकप्रिय त्रयी. — लेखात तिचा वापर तात्त्विक प्रतिमा म्हणून केला आहे; तिला विशिष्ट वैदिक मंत्र म्हणून उद्धृत केलेले नाही.