डॉ. अद्वय (आबा) हिरे-पाटील

आजच्या जगाला अधिक गरज कशाची – आदर्श आचरणाची की अन्यायाला पराभूत करणाऱ्या नीतीची?

आजच्या माणसामध्ये प्रभू श्रीरामांसारखी मर्यादा असती, तर समाजाचे चित्र किती वेगळे असते! अहंकारापेक्षा कर्तव्य मोठे ठरले असते. स्वार्थापेक्षा नात्यांना महत्त्व मिळाले असते. अधिकार मिळवण्यापेक्षा तो योग्य रीतीने निभावण्याची चिंता वाटली असती. दिलेला शब्द सोयीप्रमाणे बदलला गेला नसता आणि दुसऱ्याच्या हक्कावर स्वतःच्या महत्त्वाकांक्षेचा राजवाडा उभारला गेला नसता. पण इथेच एक प्रतिप्रश्न उभा राहतो, तो म्हणजे आपण ज्या जगात जगतो, ते आपल्या मर्यादेचा आदर करणारे आहे का? की आपल्या संयमाला दुर्बलता, प्रामाणिकपणाला भोळेपणा आणि क्षमेला पुन्हा अन्याय करण्याची संधी समजणारे आहे?

एका बाजूला रामाची मर्यादा उभी आहे. ती सांगते की अहंकार सोडा, कर्तव्य पाळा, चारित्र्य जपा. दुसऱ्या बाजूला कृष्णाचा विवेक उभा आहे. तो विचारतो की तुम्ही कर्तव्य पाळत असताना समोरचा तुमच्या कर्तव्यनिष्ठेचाच वापर तुमच्याविरुद्ध करीत असेल, तर काय कराल? हा संघर्ष श्रद्धांचा नाही; जीवन जगण्याच्या दोन भूमिकांचा आहे. एक भूमिका माणसाने कसे असावे हे सांगते. दुसरी, माणसे तशी नसतील तर त्यांच्यात कसे वागावे, हा प्रश्न विचारते.

मर्यादेची पहिली बाजू – माणूस बदलला, तर जग बदलेल :

प्रभू श्रीरामांच्या मर्यादेचे समर्थन करणारी भूमिका सरळ आणि सामर्थ्यवान आहे. समाजातील अन्यायाचे मूळ माणसाच्या अनियंत्रित इच्छांमध्ये आहे. अहंकार, लोभ, मत्सर आणि सत्तेची लालसा यांना सीमा राहिली नाही की संघर्ष निर्माण होतो. प्रत्येकाने स्वतःवर नियंत्रण ठेवले, दुसऱ्याच्या अधिकाराचा आदर केला आणि स्वतःचे कर्तव्य निभावले, तर अनेक प्रश्न जन्मालाच येणार नाहीत. भ्रष्टाचार का होतो? कारण अधिकाराला जबाबदारीऐवजी लाभाचे साधन मानले जाते. नाती का तुटतात? कारण प्रेमापेक्षा मालकीची भावना मोठी होते. विश्वासघात का होतो? कारण दिलेल्या शब्दापेक्षा तात्कालिक फायदा अधिक महत्त्वाचा वाटतो. या सगळ्याला मर्यादेचे उत्तर आहे ते म्हणजे स्वतःच्या इच्छेपेक्षा धर्म मोठा माना. प्रभू श्रीरामाची प्रेरणा येथे अत्यंत स्पष्ट आहे. आपल्या वर्तनाची शुद्धता दुसऱ्याच्या वर्तनावर अवलंबून ठेवू नका. दुसरा चुकीचा वागतो म्हणून आपल्यालाही चुकीचे वागण्याचा अधिकार मिळत नाही. अन्यायाविरुद्ध उभे राहतानाही स्वतःचे चारित्र्य गमावू नका. या भूमिकेचा आग्रह असा आहे की जगाला अधिक चतुर माणसांची गरज असण्यापूर्वी अधिक कर्तव्यनिष्ठ माणसांची गरज आहे. कारण चातुर्याला चारित्र्याची दिशा नसेल, तर तेच भ्रष्टाचाराचे अधिक प्रभावी साधन बनते.

विवेकाचे प्रत्युत्तर – पण समोर भरत नसेल तर?

भगवान श्रीकृष्णांच्या विवेकाची बाजू इथे एक कठीण प्रश्न विचारते. हे सर्व योग्य आहे; पण समोरचा तुमच्यासारखाच नीतिमान आहे, असे गृहीत धरता येईल का? रामायणातील भरत आपल्या ज्येष्ठ बंधूचा अधिकार मान्य करतो. रामांना अयोध्येत परत येण्याची विनंती करतो. राम वनवासाची प्रतिज्ञा सोडत नाहीत, तेव्हा त्यांच्या पादुका स्वीकारून त्यांच्या नावाने राज्याची जबाबदारी सांभाळतो. सत्ता हाताशी असूनही त्याच्या अंतःकरणात बंधुप्रेम आणि कर्तव्य वरचढ ठरते. पण प्रत्येक सिंहासनासमोर भरत उभा नसतो. काही ठिकाणी स्वतःचा वाटा सोडण्याची तयारी असते; काही ठिकाणी दुसऱ्याचा न्याय्य वाटाही हिरावून घेण्याची इच्छा असते. काही माणसे नात्यासाठी सत्ता सोडतात; काही सत्तेसाठी नात्याचा बळी देतात. भरताची वृत्ती आणि कौरवी सत्तालालसा यांतील हा फरक ओळखल्याशिवाय जीवनाचे राजकारण समजत नाही. समोरचा त्यागाची भाषा समजत असेल, तर त्याग नाते अधिक पवित्र करतो. पण समोरचा प्रत्येक माघारीला पुढील आक्रमणाचे आमंत्रण मानत असेल, तर केवळ माघार घेऊन न्याय टिकत नाही. भगवान श्री कृष्णांच्या विवेकाची भूमिका म्हणूनच म्हणते की जग कसे असावे, याची जाणीव ठेवा; पण जग प्रत्यक्षात कसे वागत आहे, याकडे डोळेझाक करू नका. आजच्या कठीण व्यवहारात प्रभू श्रीरामांची मर्यादा मनात असली पाहिजे; परंतु समोरच्या हेतूचे आकलन करण्यासाठी भगवान श्रीकृष्णांची बुद्धीही जागी असली पाहिजे.

मर्यादेचा आक्षेप – ध्येयासाठी धर्माला वाकवायचे का?

इथे प्रभू श्रीरामांच्या मर्यादेची बाजू पुन्हा ठाम होते. अन्यायाचा प्रतिकार करणे मान्य आहे. पण त्यासाठी वापरलेली साधनेही न्याय्य असली पाहिजेत. अन्याय करणाऱ्याला हरवण्यासाठी आपणही नियम वाकवू लागलो, तर आपल्यात आणि त्याच्यात फरक काय उरेल? महाभारतातील द्रोणवध आणि कर्णवध या प्रश्नाला अधिक धार देतात. द्रोणांना पुत्राच्या मृत्यूचा विश्वास वाटावा म्हणून अश्वत्थामा नावाच्या हत्तीच्या वधाचा उपयोग केला जातो. युधिष्ठिर अश्वत्थामा मृत झाल्याचे स्पष्ट सांगतो, तर ‘हत्ती’ हे स्पष्टीकरण अस्पष्टपणे उच्चारतो. या योजनेत भगवान श्रीकृष्णांचा सल्ला असतो. पुढील घटनाक्रमात द्रोण शस्त्रत्याग करतात आणि धृष्टद्युम्न त्यांचा शिरच्छेद करतो. कर्णाच्या अंतिम संघर्षात रथाचे चक्र अडकते. तो धर्माचा आधार घेऊन अवकाश मागतो. पुढे युद्ध पुन्हा होते; अखेरीस तो चक्र बाहेर काढण्यात गुंतलेला असताना अर्जुनाला निर्णायक प्रहार करण्यास भगवान श्रीकृष्ण सांगतात. त्यामुळे कर्ण संपूर्ण प्रसंगात निःशस्त्र होता असे म्हणणे अचूक नसले, तरी अंतिम क्षणी त्याच्या अडचणीचा लाभ घेतला गेला, हा नैतिक प्रश्न उरतोच. मर्यादेची बाजू विचारते की विजय मिळाला म्हणून या प्रश्नांचे गांभीर्य संपते का? सत्याचा अपवाद केला आणि युद्धाच्या मर्यादेला वळसा घातला, तर विजयाबरोबर नैतिक हानीही झाली नाही का? हा आक्षेप दुर्लक्ष करण्याजोगा नाही. कारण धर्माचे श्रेष्ठत्व त्याच्या नावाने मिळालेल्या यशातच नसते; त्या यशापर्यंत पोहोचताना जपलेल्या मूल्यांतही असते.

विवेकाचे उत्तर – अभिमन्यूच्या वेळी धर्म कुठे होता?

भगवान श्रीकृष्णंच्या विवेकाची बाजू या आक्षेपाला संपूर्ण घटनाक्रमाची आठवण करून देते. अभिमन्यू एकटा लढत असताना अनेक महारथींनी त्याला घेरले. त्याची युद्धसाधने नष्ट करण्याची योजना आखण्यात आली. धनुष्य, रथ आणि इतर साधने गमावल्यानंतरही तो लढत राहिला. अखेरीस गदायुद्धात पडून पुन्हा उठण्याच्या प्रयत्नात असताना त्याच्यावर प्रहार झाला. द्रोणपर्वातील वर्णन या सामूहिक वधाला अधर्म्य ठरवते. लोकप्रिय कथनांमध्ये सात योद्ध्यांचा उल्लेख आढळतो; सहा महारथी म्हटले आहेत. त्या अन्यायात कर्णाचाही सहभाग होता.  मग प्रश्न असा उभा राहतो की दुसऱ्याला असहाय करताना नियम न आठवणाऱ्या व्यक्तीला स्वतः अडचणीत आल्यावरच नियमांचे संरक्षण का आठवते?कर्णासमोर भगवान श्रीकृष्ण नेमका हाच प्रश्न उभा करतात. द्रौपदीचा अपमान आणि अभिमन्यूचा वध यांसारख्या प्रसंगांची आठवण करून ते त्याच्या निवडक धर्मभावनेला आव्हान देतात. विवेकाच्या बाजूचा युक्तिवाद असा आहे की नियमांचा उद्देश न्यायाचे रक्षण करणे हा आहे. अन्याय करणारा नियम मोडून लाभ मिळवतो आणि संकटात त्याच नियमांमागे आश्रय घेतो, तेव्हा त्याच्या या सोयीस्कर भूमिकेचा भेद करणे आवश्यक ठरते.येथे प्रश्न केवळ एखादी व्यक्ती जिंकली की हरली एवढाच नाही. नियमांचा एकतर्फी वापर करून अन्याय सतत विजयी होत राहणार का, हा आहे. या अर्थाने भगवान श्रीकृष्णांची रणनीती धर्माला परिस्थितीपासून वेगळे ठेवत नाही. ती विचारते की आपल्या नियमपालनाचा अंतिम परिणाम कोणाच्या संरक्षणात होतो आहे? न्यायाच्या, की अन्यायाच्या?

मर्यादेची पुनर्विचारणा – मग प्रत्येक जण स्वतःला भगवान श्रीकृष्ण समजणार नाही का?

तरीही मर्यादेची बाजू आपला प्रश्न सोडत नाही. “समोरचा चुकीचा आहे” हा दावा तर प्रत्येक संघर्षात दोन्ही बाजू करतात. प्रत्येकाला स्वतःचे ध्येय योग्य वाटते. प्रत्येकाला स्वतःची युक्ती आवश्यक वाटते. मग धर्मरक्षणाच्या नावाने वैयक्तिक सूड, फसवणूक किंवा सत्तालालसा यांचे समर्थन होणार नाही का? हा प्रश्न भगवान श्रीकृष्णांच्या विवेकाला नाकारत नाही; तो विवेकाची कसोटी अधिक कठोर करतो. रणनीती आणि स्वार्थी कपट यांत फरक असला पाहिजे. अन्यायाला रोखण्यासाठी वापरलेली बुद्धी आणि दुसऱ्याचा हक्क बळकावण्यासाठी वापरलेली बुद्धी एकाच दर्जाची ठरू शकत नाही. पहिली जबाबदारी स्वीकारते; दुसरी स्वतःचा लाभ साधते.त्यामुळे “धर्माला वाकवून अधर्माचा पराभव” या भूमिकेला अमर्याद परवानगी मानता येणार नाही. तिचा अर्थ अपवादात्मक धर्मसंकटात नियमांचे प्रयोजन, उपलब्ध पर्याय आणि कृतीचे परिणाम तपासण्याची जबाबदारी असा घ्यावा लागतो. भगवान श्रीकृष्णांचा विवेक म्हणजे स्वतःच्या इच्छेला धर्म घोषित करण्याची सोय नाही. तो स्वतःच्या हेतूचीही परीक्षा घेणारी बुद्धी आहे.

विवेकाचा आग्रह – निष्क्रिय सदाचाराने भ्रष्टाचार थांबत नाही :

आता हा वाद रणभूमीवरून आजच्या समाजात आणूया. मर्यादेची बाजू म्हणते की लोकांमध्ये प्रामाणिकपणा असता, तर भ्रष्टाचार झाला नसता. प्रत्येकाने आपले कर्तव्य केले असते, तर सामान्य माणसाला अन्याय सहन करावा लागला नसता. हे विधान योग्य आहे. पण विवेकाची बाजू विचारते की जे प्रामाणिक नाहीत, त्यांना रोखण्याची व्यवस्था काय? भ्रष्टाचार हा केवळ एखाद्या व्यक्तीचा दुर्गुण राहिलेला नसतो; तो परस्परहितसंबंध, भीती, मौन आणि सत्तेच्या गैरवापरातून टिकू शकतो. अशा व्यवस्थेत सामान्य माणूस स्वतः प्रामाणिक असूनही अडकतो. त्याची कर्तव्यनिष्ठा त्याला संरक्षण देईलच असे नाही. उलट त्याचा नियमांवरील विश्वासच त्याला थांबवण्यासाठी वापरला जाऊ शकतो. म्हणून केवळ “मी चुकीचे करणार नाही” एवढ्यावर संघर्ष पूर्ण होत नाही. “चुकीचे करणाऱ्याला थांबवण्यासाठी मी काय करणार?” या प्रश्नापर्यंत पोहोचावे लागते. पुरावे गोळा करणे, योग्य सहकारी जोडणे, अन्यायाची पद्धत समजून घेणे, योग्य वेळी प्रश्न उपस्थित करणे आणि उत्तरदायित्वाची मागणी करणे हीदेखील नैतिक कृतीची रूपे आहेत. येथे भगवान श्रीकृष्णांचा विवेक म्हणतो की सदाचाराला परिणाम घडवण्याचे कौशल्य द्या. अन्यथा तुमची मर्यादा जपली जाईल, पण तुमच्याभोवतीचा अन्याय तसाच राहील. बुद्धिबळातील ‘शह’ हा आक्रोश नसतो. तो परिस्थितीचे अचूक आकलन करून केलेला हस्तक्षेप असतो. अन्यायाविरुद्धचा प्रभावी प्रतिकारही केवळ संतापाने घडत नाही; त्याला विचार, वेळेचे भान आणि कृतीची नेमकी दिशा लागते.

प्रभू श्रीरामांचे आचरण कठीण; भगवान श्रीकृष्णांचे आकलन कठीण :

या वादाचा एक विलक्षण पैलू असा की रामाचे आदर्श आपल्याला सहज समजतात, पण त्याप्रमाणे जगणे कठीण जाते. सत्य, त्याग, कर्तव्य आणि वचननिष्ठा यांचा अर्थ सांगणे सोपे आहे; स्वतःचा लाभ धोक्यात आल्यावर त्यांना चिकटून राहणे कठीण आहे. भगवान श्रीकृष्णांबाबत अडचण वेगळी आहे. त्यांची एखादी कृती वेगळी काढून पाहिली, तर तिच्यामागील व्यापक संदर्भ सुटू शकतो. परिस्थिती, हेतू, पर्याय आणि परिणाम एकत्र पाहिल्याशिवाय त्यांचा विवेक समजत नाही. म्हणून भगवान श्रीकृष्णांना समजणे कठीण आहे आणि प्रभू श्रीरामांच्या मार्गाने आचरण करणेही कठीण आहे. एक आपल्या चारित्र्याची परीक्षा घेतो. दुसरा आपल्या निर्णयक्षमतेची. एक विचारतो की तुम्ही स्वतःच्या मोहावर विजय मिळवू शकता का? दुसरा विचारतो की तुम्ही समोरच्या अन्यायाचे स्वरूप ओळखून त्याला प्रभावी उत्तर देऊ शकता का? आजच्या माणसाला या दोन्ही परीक्षा द्याव्या लागतात.

चारित्र्य प्रभू श्रीरामांसारखे; कृती भगवान श्रीकृष्णांसारखी :

प्रभू श्रीरामांची मर्यादा आणि भगवान श्रीकृष्णांचा विवेक यांतील वाद अखेरीस परस्परपूरकतेकडे येतो. प्रभू श्रीरामांना सोडून भगवान श्रीकृष्णांकडे जाता येत नाही; कारण चारित्र्याविना रणनीती स्वार्थी बनू शकते. तर भगवान श्रीकृष्णांना विसरून प्रभू श्रीरामांच्या नावाने निष्क्रियही राहता येत नाही; कारण अन्यायाला प्रतिकार न करणारा सदाचार समाजाचे रक्षण करू शकणार नाही. चारित्र्य प्रभू श्रीरामांसारखे असावे. स्वतःच्या इच्छांना सीमा घालणारे, कर्तव्याशी निष्ठा राखणारे आणि अधिकारापेक्षा जबाबदारी मोठी मानणारे. कृती भगवान श्रीकृष्णांसारखी असावी. परिस्थिती ओळखणारी, अन्यायाचे डाव समजून घेणारी आणि योग्य क्षणी निर्णायक पाऊल उचलणारी. या दोन प्रतिमा काव्यमय भाषेत उलगडायच्या, तर प्रभू श्रीराम न्यायाची दिशा आहेत आणि भगवान श्रीकृष्ण त्या न्यायाला प्रभावी करणारी नीती. प्रभू श्रीराम सत्याशी निष्ठा आहेत आणि भगवान श्रीकृष्ण संकटात त्या निष्ठेला मार्ग शोधून देणारी बुद्धी. प्रभू श्रीराम अनुशासनाचे बळ आहेत आणि भगवान श्रीकृष्ण आवश्यक परिवर्तनाची प्रेरणा. प्रभू श्रीराम हृदयाला विचारतात की तुझा हेतू शुद्ध आहे का? भगवान श्रीकृष्ण मनाला विचारतात की तुझी कृती सुबुद्ध आहे का? हृदयात न्यायाची ओढ आणि मनात परिस्थितीचे भान असेल, तरच माणूस सज्जन असूनही समर्थ राहू शकतो. जगात भरत भेटला, तर त्याच्या प्रेमाला प्रेमाने उत्तर देता आले पाहिजे. पण समोर सत्तेसाठी नातेसंबंधांचाही बळी देणारी वृत्ती उभी राहिली, तर तिचे स्वरूप ओळखता आले पाहिजे. क्षमा करण्याची क्षमता असावी; प्रतिकार करण्याचे धैर्यही असावे. शब्द पाळण्याची निष्ठा असावी; आपल्या शब्दांचा गैरवापर होऊ न देण्याची जागरूकताही असावी. जीवनाचा पट केवळ चांगल्या हेतूंनी जिंकता येत नाही. त्यासाठी योग्य कृती करावी लागते. पण कृती कितीही यशस्वी ठरली, तरी तिला नैतिक दिशा नसेल, तर त्या विजयाचे मूल्य संशयास्पद राहते. म्हणून नियम आपल्याला योग्यतेची सीमा दाखवतात आणि चाल त्या सीमांचे भान ठेवून परिस्थितीला उत्तर देते. मर्यादा आपल्या विजयाला चारित्र्य देते; विवेक आपल्या चारित्र्याला पराभवापासून वाचवण्याची क्षमता देतो.

“या कलियुगाच्या बुद्धिबळात, प्रभू श्रीराम नियम आहेत आणि भगवान श्रीकृष्ण चाल.”

लेखक : डॉ. अद्वय प्रशांत हिरे-पाटील

मुख्य प्रवर्तक : गंगा हरजीवनादास रिहेबिलिटेशन ॲंड रिसर्च फाउंडेशन, नाशिक

संदर्भसूची

१. वाल्मीकि रामायण — अयोध्याकांड, सर्ग ११२.
राम–भरत संवाद, रामाची वचननिष्ठा, भरताचा राज्याविषयीचा दृष्टिकोन आणि रामाच्या पादुकांचा स्वीकार. लेखातील मर्यादा, बंधुप्रेम, त्याग आणि कर्तव्यनिष्ठा यांच्या विवेचनासाठी आधार.⁠

२. महाभारत — द्रोणपर्व, विभाग  (४६–४७).
अभिमन्यूची युद्धसाधने नष्ट करण्याची योजना, त्याचा अखेरपर्यंतचा प्रतिकार, दुःशासनपुत्राचा अंतिम प्रहार आणि अनेकांनी मिळून केलेल्या वधाविषयी कथेत व्यक्त झालेला निषेध.⁠

३. महाभारत — द्रोणपर्व, विभाग (१९१–१९३).
अश्वत्थामा नावाच्या हत्तीचा वध, कृष्णाचा सल्ला, युधिष्ठिराचे विधान, त्यानंतरचे युद्ध, द्रोणांचा शस्त्रत्याग आणि धृष्टद्युम्नाने केलेला शिरच्छेद. सत्य, आपत्कालीन निर्णय आणि साधनांच्या नैतिकतेविषयीच्या चर्चेसाठी आधार.

४. महाभारत — कर्णपर्व, विभाग ९०–९१.
कर्ण–अर्जुन अंतिम युद्ध, कर्णाच्या रथाचे चक्र अडकणे, त्याचे धर्मविषयक आवाहन, कृष्णाने पूर्वीच्या अन्यायांची करून दिलेली आठवण आणि कर्णवधाचा घटनाक्रम.

५. श्रीमद्भगवद्गीता — अध्याय १६, श्लोक २.
अहिंसा, सत्य, अक्रोध, त्याग, शांती, प्राणिमात्रांविषयी दया आणि अलोलुपता या दैवी गुणांचा निर्देश.

६. श्रीमद्भगवद्गीता — अध्याय १८, श्लोक ६३.
“विमृश्यैतदशेषेण यथेच्छसि तथा कुरु”—सर्व बाजूंनी विचार करून कृती करण्याचे आवाहन.⁠

संदर्भांविषयी टीप : महाभारतासाठी दिलेले विभागक्रम किशोरी मोहन गांगुली यांच्या इंग्रजी अनुवादानुसार आहेत; इतर आवृत्त्यांतील अध्यायक्रम वेगळे असू शकतात. लेखातील ‘प्रभू श्रीरामांची मर्यादा विरुद्ध भगवान श्रीकृष्णांचा विवेक’ ही तात्त्विक मांडणी आणि अंतिम बुद्धिबळाचे रूपक हे लेखकाचे विवेचन आहे; ती मूळ धर्मग्रंथांतील शब्दशः उद्धरणे नाहीत.