डॉ. अद्वय (आबा) हिरे-पाटील

इतिहास, भक्ती आणि अखंड सेवेचा विलक्षण प्रवास..

एखाद्या देवतेचा प्रवास म्हणजे तिच्या विग्रहाचे एका ठिकाणाहून दुसऱ्या ठिकाणी झालेले स्थलांतर एवढेच असते का? त्या विग्रहाबरोबर माणसांच्या आठवणी चालत असतात; त्यांच्या प्रार्थना, भीती, आशा आणि पिढ्यान्‌पिढ्या जपलेले सांस्कृतिक जीवनही प्रवास करीत असते. गोवर्धनहून मेवाडकडे झालेली श्रीनाथजींची यात्रा याच व्यापक अर्थाने समजून घ्यावी लागते. भक्ताला या यात्रेत भगवंताची लीला दिसते. इतिहासाच्या अभ्यासकाला अस्थिर राजकीय परिस्थितीत एका उपासनापरंपरेने स्वतःचे अस्तित्व टिकविण्यासाठी केलेले प्रयत्न दिसतात. साहित्यिकाला या दोहोंमध्ये एक हृदयस्पर्शी मानवी अनुभव जाणवतो. ज्याच्यावर आपण प्रेम करतो, त्याची काळजी घेण्यासाठी आपण स्वतःचे सुरक्षित आयुष्यही मागे सोडू शकतो. श्रीनाथजींच्या कथेकडे पाहताना श्रद्धेचा आदर आणि पुराव्याचे भान एकत्र ठेवणे आवश्यक आहे. धार्मिक परंपरा भक्तांच्या अनुभवविश्वाची साक्ष देते; ऐतिहासिक निष्कर्षांसाठी मात्र कालक्रम, नोंदी आणि स्वतंत्र पुरावे तपासावे लागतात.

गोवर्धन – आश्रय देणाऱ्या कृष्णाचे प्रतीक :

श्रीमद्भागवताच्या दशम स्कंधातील चोविसाव्या आणि पंचविसाव्या अध्यायांत गोवर्धनपूजा आणि गोवर्धनधारण यांचे आख्यान येते. इंद्राच्या संतापातून आलेल्या प्रचंड पावसापासून भगवान  श्रीकृष्ण ब्रजवासी आणि त्यांच्या पशुधनाचे रक्षण करतात, असे त्यात वर्णन आहे. हे पुराणातील धार्मिक आख्यान आहे; त्याला आधुनिक इतिहासातील दिनांकित घटनेप्रमाणे मांडणे योग्य ठरणार नाही. या कथेतून एक सुंदर अर्थ उलगडतो की सामर्थ्याचे सर्वोच्च प्रयोजन आश्रय देणे होय. पर्वत उचलणाऱ्या हाताची महत्ता त्याच्या शक्तीत जितकी आहे, तितकीच त्याखाली उभ्या असलेल्या असुरक्षित जीवांच्या रक्षणात आहे. वैष्णव भक्तिपरंपरेत गोवर्धनाला भगवान श्रीकृष्णांशी अभिन्न मानण्याचा भावही आढळतो. त्यामुळे तो केवळ आख्यानाची पार्श्वभूमी राहत नाही; भक्ताच्या दृष्टीने तो स्वतः पूजनीय होतो. श्रीनाथजींच्या स्वरूपात गोवर्धनधारी बालकृष्णाची हीच स्मृती दृश्यमान होते. वर उचललेला डावा हात आणि कमरेवर ठेवलेला दुसरा हात हे त्यांचे परिचित रूप आहे. परंपरेत त्यांची उपासना सात वर्षांच्या बालकृष्णाच्या भावाने केली जाते. बालकाचे कोमलपण आणि विश्वरक्षकाचे सामर्थ्य एकाच स्वरूपात पाहण्याची ही विलक्षण धार्मिक कल्पना आहे. त्याच्याकडे भक्त संरक्षण मागतो आणि त्याच वेळी त्याला भूक लागली असेल का, त्याला विश्रांती हवी असेल का, याचीही काळजी करतो.

प्राकट्यकथा आणि कालक्रमाचे भान :

पुष्टिमार्गीय परंपरेनुसार गोवर्धन पर्वतावर प्रथम श्रीनाथजींची उंचावलेली भुजा प्रकट झाली. नाथद्वारा मंदिराच्या अधिकृत प्राकट्यवर्णनात या घटनेसाठी विक्रम संवत १४६६, म्हणजे इ.स. १४०९, दिले आहे. पुढील मुखप्राकट्य इ.स. १४७९ शी जोडले जाते. वल्लभाचार्यांच्या जन्माशी जोडली जाणारी घटना मुखप्राकट्याची आहे; भुजाप्राकट्याची नव्हे. हे दिनांक संप्रदायाच्या धार्मिक कालक्रमातील नोंदी म्हणून समजावेत. गाय एका विशिष्ट स्थानी दूध अर्पण करते आणि त्यातून दिव्य स्वरूपाची ओळख होते, अशी भक्तिकथा सांगितली जाते. अधिकृत मंदिरवर्णनात सद्दू पांडे यांचा उल्लेख आढळतो. लोकपरंपरेत नावाच्या उच्चारभिन्न आवृत्त्याही दिसतात. या कथेत भक्ताला निसर्गाने ओळखलेले देवत्व जाणवते. गाय, पर्वत आणि दूध अशा ब्रजच्या ग्रामीण जीवनातील परिचित गोष्टी या भक्तीच्या भाषेत पवित्रतेची चिन्हे बनतात. ही तिची भावार्थदृष्टी आहे; चमत्काराची ऐतिहासिक सिद्धता हा वेगळा प्रश्न आहे. प्राकट्याचे सर्व प्रसंग इ.स. १४७९ किंवा इ.स. १४८९ या एकाच वर्षात घडल्याप्रमाणे मांडल्यास परंपरेतील वेगवेगळे टप्पे एकत्र मिसळतात. काळाचे हे भान जपल्याने कथेला अधिक स्पष्ट रूप मिळते.

वल्लभाचार्य – कृपेतून उमलणारी भक्ती :

महाप्रभू वल्लभाचार्य हे पुष्टिमार्गाचे प्रवर्तक आणि शुद्धाद्वैत तत्त्वज्ञानाचे महत्त्वाचे आचार्य मानले जातात. त्यांचा सामान्यतः स्वीकारला जाणारा जीवनकाल इ.स. १४७९ te १५३१ असा आहे. गोवर्धनावरील श्रीनाथजींच्या सेवेशी त्यांचा संबंध पुष्टिमार्गाच्या धार्मिक इतिहासाच्या केंद्रस्थानी आहे. भगवंताच्या आज्ञेने वल्लभाचार्य गोवर्धनास आले आणि त्यांनी सेवेला सुव्यवस्थित रूप दिले, असे संप्रदायातील चरित्रकथन सांगते. स्वप्नदृष्टांताचा प्रसंग या धार्मिक अनुभूतीच्या भाषेत समजावा. त्यातून व्यक्त होणारा गाभा असा की, भक्तासाठी सेवा ही बाहेरून लादलेली जबाबदारी नसते; ती अंतःकरणाने स्वीकारलेली हाक असते. ‘पुष्टी’ या शब्दात ईश्वराच्या अनुग्रहाने होणाऱ्या आध्यात्मिक पोषणाचा अर्थ आहे. या मार्गात कृपा आणि प्रेमपूर्ण सेवा यांना विशेष महत्त्व आहे. शुद्धाद्वैताच्या दृष्टीने विश्व हे ब्रह्मापासून पूर्णपणे वेगळे किंवा केवळ असत्य मानले जात नाही. त्यामुळे जगातील सौंदर्य, अन्न, वस्त्र, संगीत आणि दैनंदिन व्यवहार यांनाही कृष्णसेवेत स्थान मिळू शकते. याचा साधा भावार्थ असा घेता येईल की आपल्या आयुष्याला पावित्र्य मिळण्यासाठी प्रत्येक वेळी जगापासून दूर जाण्याची गरज नसते. आपण जे करतो, त्यामध्ये प्रेम, समर्पण आणि सजगता आणणे हाही आध्यात्मिकतेचा मार्ग ठरू शकतो. वल्लभाचार्यांचे पुत्र विठ्ठलनाथजी, अर्थात गुसाईंजी, यांनी सेवापरंपरेचा विस्तार केला. त्यांच्या कार्याचा काळ नाथद्वाऱ्यातील इ.स. १६७२ च्या स्थापनेपूर्वीचा आहे. त्यामुळे गोवर्धनावरील सेवाविकास आणि नंतर मेवाडमध्ये झालेली स्थापना हे इतिहासाचे वेगवेगळे टप्पे आहेत. श्रीनाथजींच्या उपासनेत वात्सल्याला विशेष स्थान असले, तरी संपूर्ण पुष्टिमार्ग केवळ पालक-बालक संबंधापुरता मर्यादित नाही. दास्य, सख्य आणि इतर कृष्णभक्तिभावांनाही या परंपरेत स्थान आहे. तसेच लाडक्या बालकाचा भाव आणि राजवैभवाचा शृंगार हे परस्परविरोधी नाहीत; येथे ऐश्वर्य आणि आपलेपण एकत्र नांदतात.

संकटाच्या काळातील प्रयाण :

सतराव्या शतकाच्या उत्तरार्धात औरंगजेबाच्या कारकिर्दीतील मंदिरविध्वंसाच्या कारवायांनी उत्तर भारतातील अनेक धार्मिक केंद्रांना धोका निर्माण झाला. श्रीनाथजींच्या विग्रहाला गोवर्धनहून सुरक्षित स्थळी नेण्यामागे ही ऐतिहासिक पार्श्वभूमी होती, असे मंदिराचे अधिकृत निवेदन आणि राजस्थान पर्यटन विभागाची माहिती सांगतात. इ.स. १६६९ च्या सुमारास ब्रजमधून प्रयाण आणि इ.स. १६७२ मध्ये नाथद्वाऱ्यात स्थापना अशी या प्रवासाची व्यापक कालरेषा दिली जाते. राजस्थान शासनाच्या नगररचना अहवालातही प्रयाण, मेवाडमधील आगमन आणि त्यानंतरचा पाटोत्सव हे स्वतंत्र टप्पे नोंदलेले आहेत. मंदिर मंडळाच्या ‘श्री बडे दाऊजी’ या चरित्रपर निवेदनात दामोदरजींची स्थलांतरातील भूमिका, कुटुंबीय व सेवकांचा सहभाग आणि सेवेसाठी सोबत आलेल्या गंगाबाईंचा उल्लेख आहे. यामुळे यात्रेच्या केंद्रस्थानी विग्रह असला, तरी त्याच्या भोवती उभे असलेले मानवी सेवाविश्वही दिसते. येथे एका राज्यकर्त्याच्या विशिष्ट धोरणांचा आणि कारवायांचा विचार करणे आवश्यक आहे. त्या इतिहासावरून संपूर्ण धार्मिक समुदायाविषयी सामूहिक दोषारोप करणे इतिहासालाही न्याय देत नाही आणि भक्तीच्या करुणाभावालाही शोभत नाही. विग्रह सुरक्षित नेणे म्हणजे केवळ वाहतुकीची व्यवस्था नव्हती. सेवा टिकवायची होती, संबंधित माणसांना सांभाळायचे होते आणि अनिश्चिततेत पुढील आश्रय शोधायचा होता. यावरून या यात्रेसाठी लागलेल्या संघटनशक्तीची कल्पना करता येते. याच ठिकाणी भक्तीचे कार्यरूप दिसते. श्रद्धा प्रार्थनेत व्यक्त होते; संकटाच्या वेळी ती निर्णयक्षमता, श्रम आणि परस्परांची जबाबदारी स्वीकारण्यातही व्यक्त होते.

वाटेवरील थांबे – चालते देवालय आणि भक्तांच्या स्मृती :

परंपरागत प्रवासवर्णनांत आग्रा, चंबळकाठचा दंडौती घाट, कोटा परिसर, पुष्कर, किशनगढ आणि जोधपूरजवळील चौपासनी यांसारख्या ठिकाणांची नावे येतात. वेगवेगळ्या कथनांत मुक्कामांचा क्रम, कालावधी आणि संबंधित राजांची नावे यांमध्ये फरक आढळतो. पुढील प्रसंग या यात्रेशी निगडित स्मृती आणि भक्तिकथांचे दर्शन घडवतात; त्यांना निर्विवाद दिनांकवार प्रवासवृत्त समजू नये.

आग्रा – नवनीतप्रियाजींची भेट आणि अन्नकूट :

आग्रा हा यात्रेतील आरंभीचा महत्त्वाचा मुक्काम होता. मंदिर मंडळाच्या चरित्रपर निवेदनात येथे गुप्तपणे अन्नकूट अर्पण केल्याची नोंद आहे. संकटाच्या छायेतही उत्सव आणि सेवा टिकविण्याचा प्रयत्न या उल्लेखातून दिसतो. भक्तिपर प्रवासकथनांनुसार गोकुळातील श्री नवनीतप्रियाजींचे बालस्वरूपही आग्र्यात आणण्यात आले. ‘नवनीतप्रिय’ म्हणजे लोणी प्रिय असलेले कृष्णस्वरूप. दोन्ही स्वरूपांच्या भेटीला या कथांमध्ये भावपूर्ण स्थान आहे. मात्र त्यानंतर नवनीतप्रियाजी गोकुळात परतले की पुढील यात्रेत सोबत राहिले, याविषयी उपलब्ध कथनांत मतभेद आहेत. म्हणून भेटीचा परंपरागत उल्लेख करता येतो; पुढील हालचालींचा एकच निश्चित क्रम सांगणे टाळावे.

चंबळ आणि दंडौती घाट – थांबलेला प्रवास, सुरू राहिलेली सेवा :

चंबळकाठच्या दंडौती घाटाचा उल्लेख मंदिर मंडळाच्या प्रवासवर्णनात येतो. काही भक्तिकथांमध्ये येथील मुक्कामाला यात्रेचा पहिला चातुर्मास म्हटले आहे. त्या क्रमांकाची स्वतंत्र ऐतिहासिक खात्री नसली, तरी प्रवासातील विरामातही सेवा चालू राहिल्याची संप्रदायाची स्मृती या कथनातून व्यक्त होते. रथालाच हवेलीचा भाव देण्याची कल्पना येथे अर्थपूर्ण ठरते. वास्तू बदलली, तरी देवाची काळजी घेण्याचे कर्तव्य बदलले नाही. भक्तीच्या दृष्टीने मुक्काम तात्पुरता होता; नाते कायमचे होते.

कोटा, पुष्कर आणि किशनगढ – आश्रय आणि प्रेमाच्या कथा :

दंडौतीनंतरच्या प्रवासवर्णनांत कोटा परिसराचाही उल्लेख येतो. मात्र प्रत्येक मुक्कामाशी जोडलेले राजनाव आणि वास्तव्याचा कालावधी सर्व स्रोतांत एकसारखा नाही. त्यामुळे ठिकाणांची स्मृती आणि तपशीलवार कालक्रम यांत फरक ठेवणे आवश्यक आहे. पुष्करच्या मुक्कामाशी श्रीनाथजींना कमळमाला अर्पण करण्याची भक्तिकथा जोडलेली आहे. संकटाच्या प्रवासातही प्रिय देवतेच्या शृंगाराची आठवण ठेवणारे भक्त यात दिसतात. कमळ मिळेपर्यंत रथ थांबण्यासारखे प्रसंग हे लीलाकथनाचे भाग आहेत. किशनगढशी संबंधित कथेत एक भक्त गोवर्धनाला कृष्णस्वरूप मानत असल्यामुळे पर्वतावर पाय ठेवण्यास संकोच करतो आणि दर्शन न घेताच परततो. पुढे भगवंत स्वतः त्याच्यापर्यंत येतात, असा कथाभाव आहे. स्वप्नातील आश्वासन आणि प्रत्यक्ष भेट यांची ऐतिहासिक सिद्धता नसली, तरी भक्ताच्या संकोचालाही समजून घेणाऱ्या देवाची कल्पना यात व्यक्त होते.

मारवाडातील चौपासनी – नव्या भूमीवर ब्रजची स्मृती :

जोधपूरजवळील चौपासनीचा मुक्काम मंदिर मंडळाच्या निवेदनात नोंदलेला आहे. काही भक्तिपर आवृत्त्यांत कदंबवृक्षांच्या सान्निध्यातील वास्तव्य आणि येथे तिसरा चातुर्मास झाल्याचे वर्णन येते. हे तपशील त्या कथनपरंपरेच्या स्वरूपात घ्यावेत. सुमारे दोन वर्षांहून अधिक काळ चाललेल्या यात्रेची परंपरागत स्मृती भक्तांच्या सातत्यपूर्ण सेवेचे चित्र उभे करते. तथापि संपूर्ण काळ विग्रह रथातच होता, असा अक्षरशः निष्कर्ष काढण्याऐवजी वेगवेगळ्या मुक्कामांवर सेवा चालू राहिली, असे म्हणणे अधिक सावध ठरते. इतिहासासाठी प्रश्न असतो की घटना घडल्याची साक्ष कोणती? भक्तिकथेसाठी प्रश्न असतो तो म्हणजे या प्रसंगातून भक्त आणि भगवंताचे नाते कसे व्यक्त होते? दोन्ही प्रश्न महत्त्वाचे आहेत; त्यांची उत्तरे एकमेकांच्या जागी ठेवता येत नाहीत. या यात्रेचे साहित्यिक रूपक ‘चालते देवालय’ असे करता येईल. स्थिर वास्तू मागे राहिली, तरी देवाशी असलेले नाते बरोबर चालत होते. मुक्काम बदलला, तरी प्रेमाची जबाबदारी बदलत नव्हती.

मेवाडचा आश्रय आणि नाथद्वाऱ्याचा उदय :

मेवाडचे महाराणा राज सिंह यांनी श्रीनाथजींना आश्रय दिला, हा या इतिहासातील महत्त्वाचा टप्पा आहे. मंदिराच्या अधिकृत वर्णनात त्यांच्या संरक्षणाची स्पष्ट नोंद आढळते. सिहाड किंवा सिंहाड या नावाने ओळखल्या जाणाऱ्या गावाजवळ रथाचे चाक चिखलात रुतले आणि पुढे हलले नाही, अशी प्रसिद्ध आख्यायिका आहे. भक्तांनी त्याचा अर्थ ‘भगवंताला येथेच राहायचे आहे’ असा लावला. राजस्थान पर्यटन विभागही हा प्रसंग स्थानाशी निगडित कथा म्हणून सांगतो. या कथेत आगमनाला दैवी संमतीचा अर्थ प्राप्त होतो. ऐतिहासिकदृष्ट्या अधिक ठामपणे सांगता येते ते असे की, बनास नदीच्या परिसरातील या ठिकाणी श्रीनाथजींची उपासना स्थिरावली आणि इ.स. १६७२ मध्ये स्थापना झाली. पुढे हे केंद्र ‘नाथद्वारा’ (नाथाचे द्वार) या नावाने प्रसिद्ध झाले. बनासमध्ये यमुनेची आणि आसपासच्या निसर्गात ब्रजची आठवण पाहणे हा भक्तांच्या भावविश्वाचा भाग आहे. तो भूगोलाचा दावा नसून विस्थापित स्मृतीने नव्या भूमीला दिलेला आपलेपणाचा अर्थ आहे. राजाश्रयाचे महत्त्व येथे केवळ राजकीय नव्हते. त्यातून एका विस्थापित धार्मिक परंपरेला पुन्हा दैनंदिन जीवन उभे करण्याची संधी मिळाली. सुरक्षितता मिळाल्यावर सेवा, उत्सव आणि कलांना स्थिर आधार मिळू शकतो, हे या इतिहासातून उमगते.

हवेलीतील देव – सेवा, सौंदर्य आणि आपलेपण :

नाथद्वाऱ्यातील श्रीनाथजींच्या निवासाला ‘हवेली’ म्हटले जाते. यामागे वास्तुरचना आणि उपासनाभाव दोन्ही आहेत. खोल्या, अंगणे आणि जोडमार्ग असलेली रचना देवाच्या घराची कल्पना व्यक्त करते; भक्तांच्या दृष्टीने येथे सजीव उपस्थिती असलेले ठाकुरजी राहतात. अष्टयाम सेवेतील मंगला, शृंगार, ग्वाल, राजभोग, उत्थापन, भोग, संध्या आरती आणि शयन हे आठ प्रमुख भाव बालकृष्णाच्या दिवसाशी निगडित आहेत. जागरण, सजवणे, भोजन आणि विश्रांती या कृतींना येथे उपासनेचा अर्थ मिळतो. प्रत्यक्ष सार्वजनिक दर्शनव्यवस्था ऋतू, उत्सव आणि सेवापद्धतीनुसार बदलू शकते; आठ भावांची परंपरा म्हणजे प्रत्येक दिवशी आठही सार्वजनिक दर्शने हमखास असतील, असा अर्थ नाही. या दिनक्रमातून एक साधे आध्यात्मिक भान घडते ते म्हणजे प्रेमाला वेळ द्यावा लागतो. त्याला सातत्य लागते. काळजी केवळ भावनेत न राहता कृतीत उतरावी लागते. श्रीनाथजी राजवैभवाने सजतात आणि भक्तांच्या लाडक्या बालकाच्या भावानेही सेविले जातात. ऐश्वर्य आणि वात्सल्य यांचा हा संगम त्यांच्या उपासनेचे वैशिष्ट्य आहे. याच भक्तिसंस्कृतीत पिछवाई चित्रांना महत्त्वाचे स्थान मिळाले. विग्रहाच्या मागे लावल्या जाणाऱ्या चित्रित वस्त्रांवर कृष्णाशी निगडित दृश्ये आणि भक्तिभाव साकारले जातात. नाथद्वाऱ्याच्या चित्रपरंपरेत उत्सव, शृंगार आणि कृष्णलीला यांचे विविध आविष्कार दिसतात.

हवेली संगीत – स्वरांतून घडणारी सेवा :

हवेलीतील कीर्तन हे उपासनेचे अंग आहे. दिवसाची वेळ, ऋतू आणि उत्सव यांनुसार पदगायन व रागसेवा यांचा संबंध जोडला जातो. विठ्ठलनाथजींशी निगडित अष्टछाप परंपरेतील कवी-गायकांनी या सेवेला समृद्ध साहित्यिक आणि सांगीतिक वारसा दिला. सूरदास, कुंभनदास, परमानंददास, कृष्णदास, गोविंदस्वामी, छीतस्वामी, चतुर्भुजदास आणि नंददास या आठ नावांचा या संदर्भात उल्लेख केला जातो. चित्रकार रंगांतून कृष्णलीला साकारतो; गायक स्वरांतून तिचा अनुभव देतो. सेवकाचे श्रम आणि भक्ताचे समर्पण त्यांना जोडतात. देवतेभोवती निर्माण होणारी संस्कृती अशीच अनेक हातांनी आकार घेत असते.

छप्पन भोग आणि अन्नकूट – अन्नाचे भक्तीत रूपांतर :

नैवेद्याच्या वैभवात छप्पन भोग आणि अन्नकूट यांना विशेष स्थान आहे. ‘छप्पन भोग’ ही छप्पन्न प्रकारच्या अन्नपदार्थांच्या अर्पणाची पारंपरिक संकल्पना आहे; अन्नकूटात अन्नाचा पर्वत उभारण्याचा भाव प्रकट होतो. या दोन संकल्पना संबंधित असल्या, तरी प्रत्येक अन्नकूटाची पदार्थसंख्या नेमकी छप्पन्नच असते, असा निष्कर्ष काढू नये. मंदिर मंडळाच्या अन्नकूटवर्णनात विविध खाद्यपदार्थांचे विस्तृत अर्पण नोंदलेले आहे. गोवर्धनपूजेच्या स्मृतीशी जोडलेला हा उत्सव अन्न, पशुधन आणि मानवी जीवन यांच्या परस्परावलंबनाचीही आठवण करून देतो. अन्नाचा पर्वत ही समृद्धीची दृश्य अभिव्यक्ती आहे; त्या दृश्यातून उपाशी माणसाची आठवण जागी झाली, तर भक्तीचा नैतिक अर्थ अधिक व्यापक होतो.

उदयपूर आणि घास्यार – आश्रयाचा पुन्हा आलेला प्रश्न :

नाथद्वाऱ्यात स्थापना झाल्यावर संकटांचा इतिहास संपला नाही. एकोणिसाव्या शतकाच्या प्रारंभी, इ.स. १८०२ मधील होळकरांच्या मोहिमेच्या पार्श्वभूमीवर, श्रीनाथजींचा विग्रह सुरक्षिततेसाठी उदयपूरला नेण्यात आला आणि पुढे घास्यार येथे सेवा सुरू राहिली. काही वर्षांनी विग्रह पुन्हा नाथद्वाऱ्यात आणण्यात आला. हा प्रसंग औरंगजेबकालीन गोवर्धन ते मेवाड या यात्रेपासून स्वतंत्र आहे. दोन्ही स्थलांतरांची कारणे आणि काळ वेगवेगळे आहेत. परतीच्या वर्षाविषयी उपलब्ध कथनांत भिन्नता असल्याने येथे त्याचा ठाम दिनांक दिलेला नाही. या दुसऱ्या स्थलांतरातूनही तीच जबाबदारी पुढे येते ती म्हणजे धोक्याच्या वेळी विग्रह सुरक्षित ठेवणे आणि परिस्थितीनुरूप सेवा टिकविणे. धार्मिक परंपरेचे सातत्य हे वास्तूच्या स्थैर्याइतकेच तिची जबाबदारी स्वीकारणाऱ्या माणसांवर अवलंबून असते.

चमत्कारकथा आणि ऐतिहासिक जबाबदारी :

लोकप्रिय कथांमध्ये मधमाश्यांनी आक्रमक सैन्य रोखल्याचे किंवा औरंगजेब छद्मवेशात येऊन दृष्टी गमावल्याचे सांगितले जाते. क्षमा मागितल्यानंतर दृष्टी परत मिळाल्याचाही कथाभाग आढळतो. उपलब्ध स्रोतांच्या तपासणीत या घटनांना पुष्टी देणारा विश्वासार्ह समकालीन पुरावा मिळाला नाही. त्यामुळे त्यांना सिद्ध ऐतिहासिक घटना म्हणता येत नाही. श्रीनाथजींच्या हनुवटीवरील हिरा मुघल राजघराण्याने प्रायश्चित्त म्हणून अर्पण केल्याची कथाही भक्तपरंपरेत सांगितली जाते. पण दाता, देणगीचा काळ आणि उद्देश यांसाठी स्वतंत्र विश्वसनीय नोंद आवश्यक आहे. ‘मुघल राजघराणे’ असा व्यापक उल्लेख केल्याने पुराव्याचा प्रश्न सुटत नाही. औरंगजेबाच्या आईने नाथद्वाऱ्यातील कथित घटनेनंतर प्रायश्चित्त म्हणून हिरा अर्पण केला, या आवृत्तीत तर स्पष्ट कालविसंगती आहे. त्याची आई मुमताज महल हिचे निधन इ.स. १६३१ मध्ये झाले; नाथद्वाऱ्यातील स्थापना इ.स. १६७२ ची आहे. म्हणून त्या घटनेनंतर तिच्याकडून देणगी दिली गेल्याचे कथन जसेच्या तसे स्वीकारता येत नाही. यावरून हिऱ्याचा खरा दाता कोण होता, याचा निष्कर्ष मात्र निघत नाही. अशा तपासणीमुळे भक्तीची प्रतिष्ठा कमी होत नाही. उलट, तिला अप्रमाणित दाव्यांचा भार वाहावा लागत नाही. श्रद्धेचे सामर्थ्य प्रत्येक चमत्कारकथेच्या ऐतिहासिक सिद्धतेवर अवलंबून ठेवण्याची आवश्यकता नाही.

आजच्या माणसासाठी या यात्रेचा अर्थ :

श्रीनाथजींच्या यात्रेचे सर्वांत बोलके वैशिष्ट्य म्हणजे संकटातही जपलेले नाते. अनिश्चित भविष्य असूनही आपल्या श्रद्धेच्या केंद्राची जबाबदारी स्वीकारणारी माणसे या कथेत भेटतात. आश्रय देणारा राजा भेटतो. प्रेमाला नियमबद्ध सेवेचे रूप देणारी परंपरा भेटते. या अनुभवाचा आजच्या जीवनात विस्तार करता येईल. देवाला अन्न अर्पण करताना भुकेल्या माणसाची आठवण होणे, बालकृष्णाची काळजी घेताना असुरक्षित बालकाचा विचार करणे आणि देवासाठी आश्रय उभारताना निराधार माणसाला आसरा देणे; हा या कथेतून घेता येणारा मानवी बोध आहे. हा विशिष्ट ऐतिहासिक प्रसंगाचा दावा नसून, त्यातून उमलणारा नैतिक अर्थ आहे. गोवर्धनधारी कृष्णाच्या कथेत आश्रयाचे प्रतीक आहे. नाथद्वाऱ्याच्या इतिहासात आश्रय देण्याची मानवी कृती आहे. या दोन्हींची भेट झाली, की भक्तीला करुणेची दिशा मिळते. गोवर्धनपासून नाथद्वाऱ्यापर्यंत रथाने अंतर पार केले; भक्तांनी प्रेमाची जबाबदारी निभावली. त्या जबाबदारीतूनच एका नव्या भूमीवर ब्रजची स्मृती जिवंत राहिली.

लेखक : डॉ. अद्वय प्रशांत हिरे–पाटील
मुख्य प्रवर्तक : गंगा हरजीवंदास रिहेबिलिटेशन ॲंड रिसर्च फाउंडेशन, नाशिक

संदर्भसूची :

१. श्रीमद्भागवत महापुराण — दशम स्कंध, अध्याय २४ व २५.
गोवर्धनपूजा, इंद्राचा कोप आणि श्रीकृष्णांनी केलेले गोवर्धनधारण या धार्मिक आख्यानांचा मूळ ग्रंथाधार. ऑनलाइन आवृत्ती : भक्तिवेदान्त बुक ट्रस्ट, वेदाबेस.

२. श्रीनाथजी मंदिर, नाथद्वारा — ‘श्रीनाथजी का प्राकट्य’.
भुजाप्राकट्य व मुखप्राकट्य, सद्दू पांडे आणि धूमर गाय यांची कथा, वल्लभाचार्यांचा सेवेशी संबंध आणि नाथद्वाऱ्यातील पाटोत्सव यांविषयीचे अधिकृत संप्रदायपर निवेदन.

३. नाथद्वारा मंदिर मंडळाशी संबंधित संकेतस्थळ — ‘Shri Bade Dauji’.
दामोदरजींच्या नेतृत्वाखाली झालेले प्रयाण, कुटुंबीय व सेवकांचा सहभाग, गंगाबाई, आग्र्यातील अन्नकूट आणि दंडौती घाट, किशनगढ व चौपासनी येथील मुक्काम यांसाठी संप्रदायपर चरित्रसंदर्भ.

४. राजस्थान शासन, पर्यटन विभाग — ‘Rajsamand’, श्रीनाथजीविषयक विभाग.
गोवर्धनहून राजस्थानकडे झालेले स्थलांतर, महाराणा राज सिंह यांचा आश्रय, सिहाड येथील रथचक्राची आख्यायिका आणि इ.स. १६७२ मधील स्थापना यांचा परिचय.

५. राजस्थान शासन, नगर पालिका नाथद्वारा — ‘Introduction of Nathdwara Town’.
इ.स. १६७२ मध्ये मंदिराची स्थापना आणि मंदिराभोवती विकसित झालेले नाथद्वारा नगर यांविषयी शासकीय नोंद.

६. नाथद्वारा मंदिर मंडळाशी संबंधित संकेतस्थळ — ‘Shree Mahaprabhuji’.
महाप्रभू वल्लभाचार्यांचे संप्रदायपर चरित्र आणि कृपा व प्रेमभक्तीला दिलेले स्थान समजून घेण्यासाठी.

७. नाथद्वारा मंदिर मंडळाशी संबंधित संकेतस्थळ — ‘Ashtasakha’.
अष्टछापातील आठ कवी, त्यांचा वल्लभाचार्य व विठ्ठलनाथजींशी संबंध आणि पुष्टिमार्गीय उपासनेतील पदगायनाचे स्थान.

८. नाथद्वारा मंदिर मंडळाशी संबंधित संकेतस्थळ — ‘Darshan of Mangla’.
मंगला दर्शनाचा भावार्थ आणि ऋतुमानानुसार बदलणारी सेवेची वेळ यांविषयी माहिती.

९. ShreeNathji Bhakti — ‘Eight Jhankis (Darshans) at ShreeNathji Nathdwara Haveli’.
अष्टयाम दर्शनक्रम आणि बालकृष्णाच्या दैनंदिन सेवेशी जोडलेले भक्तिभाव यांचे परंपरागत विवेचन. हा भक्तिपर स्रोत आहे.

१०. The Metropolitan Museum of Art, New York — ‘Shrine Hanging (Pichhwai) Fragment’.
पिछवाईचे स्वरूप, कृष्णविग्रहामागे चित्रित वस्त्र लावण्याची पद्धत आणि नाथद्वाऱ्यातील श्रीनाथजी उपासनेशी तिचा संबंध यासाठी संग्रहालयीन संदर्भ.

११. The Metropolitan Museum of Art, New York — ‘Krishna Returns to Nanda’s House at Dusk’.
नाथद्वाऱ्याच्या चित्रपरंपरेतील कृष्णलीला, पिछवाई आणि संध्या आरतीशी संबंधित कलाविष्कार यासाठी.

१२. ताजमहालचे अधिकृत संकेतस्थळ — ‘Empress Mumtaz Mahal’.
मुमताज महलचे निधन इ.स. १६३१ मध्ये झाल्याची नोंद. नाथद्वाऱ्यातील इ.स. १६७२ नंतरच्या कथित प्रसंगाशी तिच्या देणगीचा संबंध जोडणाऱ्या आख्यायिकेतील कालविसंगती तपासण्यासाठी.